grodzisko stożkowate, Zbrojewsko
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

grodzisko stożkowate

Zbrojewsko

photo

Późnośredniowieczny tzw. gródek stożkowaty zlokalizowany w miejscowości Zbrojewsko (stanowisko 1, AZP 83-45/58) jest bezcennym stanowiskiem archeologicznym – „zamczyskiem”. Posiada dużą wartość zabytkową oraz naukową i jest źródłem do poznania późnośredniowiecznych rycerskich założeń rezydencjonalno-obronnych. Obiekt ma utrwaloną w krajobrazie formę terenową i jest jednym z nielicznych tego rodzaju zabytków na terenie województwa śląskiego. Podczas badań wykopaliskowych na stanowisku archeologicznym odkryto również obiekty i zabytki ruchome z wczesnej epoki żelaza, w tym pojedynczy grób podkloszowy.

Historia

Relikty gródka stożkowatego w Zbrojewsku (stanowisko 1, AZP 83-45/58) datowane są na XIV w. Genezę niedużych założeń obronnych, wznoszonych na sztucznie usypanych kopcach, lub naturalnych wzniesieniach i otaczanych fosą, wiąże się z Normanami i Europą Zachodnią, gdzie tego typu obiekty rozpowszechniły się już w poł. IX w., a jak uważają niektórzy najstarsze mogą pochodzić nawet z VIII w. We Francji tego rodzaju gródki na kopcu określa się jako motte, natomiast w Niemczech używa się terminu Wasserburge.

W Polsce tzw. gródki stożkowate datowane są z reguły na XIII-XV w. Założenia tego rodzaju rozpowszechniły się w 2. poł. XIII w., zapewne najwięcej z nich wzniesiono w wieku XIV, w XV stuleciu pomału zaczynały wychodzić z użycia, a okres ich funkcjonowania zamyka się na początku XVI w. – choć pojedyncze siedziby przetrwały aż do XVIII w. Według Leszka Kajzera wieżowe dwory były elementem symboliki stanu rycerskiego i powstały oraz kształtowały się wraz z innymi jego wyznacznikami. Kastellolodzy szacują, że małych gródków rycerskich, „obronnych dworów”, „drewnianych zameczków” było na terenie dzisiejszej Polski ok. dziesięć razy więcej niż murowanych, dużych założeń zamkowych. W XIV w. były to już obiekty bardzo popularne i licznie występujące w krajobrazie kulturowym polskiego średniowiecza.

Gródek w Zbrojewsku, przez miejscowych zwany zamczyskiem, został odkryty w 1956 roku, a już w roku 1957 A. Krauss przeprowadził na nim archeologiczne badania sondażowe. W latach 1973-1982 systematyczne wykopaliska na obiekcie prowadziła B. Gedl i w ich wyniku obiekt został w bardzo dużym stopniu przebadany. Badania archeologiczne dostarczyły licznych zabytków ruchomych i nieruchomych oraz potwierdziły funkcję i datowanie zabytku na XIV w. Poza tym, w ich tracie odkryto również obiekty i zabytki ruchome z wczesnej epoki żelaza, w tym pojedynczy grób podkloszowy.

Opis

Relikty założenia znajdują się ok. 900 m na południowy wschód od centrum Zbrojewska i ok. 425 m na północ od Liswarty, na jej lewym brzegu. Obiekt położony jest na skraju lasu i sąsiaduje z łąkami i nieużytkami. Sztucznie usypany kopiec gródka ma średnicę ok. 50 m i powierzchnię ok. 20 arów, w planie jest kolisty. Obiekt otacza fosa i słabo czytelny wał, całe założenie ma powierzchnię ok. 40 arów.

Opisywany zabytek jest przykładem reliktów późnośredniowiecznego, niedużego, drewniano-ziemnego założenia o funkcji rezydencjonalno-obronnej, będącego najprawdopodobniej siedzibą rycerską.

Dzięki badaniom archeologicznym przeprowadzanym w całym kraju, posiadamy wiedzę na temat tego jak wyglądały i jak budowano średniowieczne, drewniano-ziemne, obronne siedziby, które ze względu na ich nieduże rozmiary określa się też jako gródki lub dwory rycerskie, a nawet jako „drewniane zameczki”. Na lokalizację gródków preferowano miejsca o stałym dostępie do wody i z natury obronne. Gródki lokowano najczęściej na obszarach podmokłych, łąkowo-bagiennych w bezpośrednim sąsiedztwie niedużych cieków, co zapewniało dostęp do wody i ograniczało dojście do obiektu, a przez to zwiększało jego obronność. Niektóre gródki wznoszono na niewysokich wzgórzach-pagórkach dominujących nad okolicą lub na wyniesionych cyplach teras nadrzecznych. Zdaniem Józefa Kaźmierczyka lokalizacja poszczególnych gródków stożkowatych na Śląsku w dużym stopniu związana jest z przebiegiem granic poszczególnych księstw.

Generalizując, „klasyczny” tzw. gródek rycerski był relatywnie niedużą, skromną siedzibą i de facto był bardzo prostym założeniem obronnym. Posiadał solidną drewnianą wieżę rezydencjonalno-obronną, wybudowaną w technice zrębowej, a posadowioną na sztucznie usypanym kopcu-nasypie. Kopiec ziemny z wieżą otoczony był szeroką fosą, którą wydrążano w trakcie wznoszenia nasypu. Usypanie kopca z jednej strony, czyniło założenie bardziej niedostępnym i w związku z tym zwiększało jego obronność, a z drugiej strony, niejednokrotnie było konieczne i służyło odizolowaniu siedziby-dworu od podmokłego podłoża. Wysokość zachowanych kopców wynosi zazwyczaj jedynie kilka metrów, ich podstawy są w planie najczęściej w przybliżeniu koliste lub lekko owalne, znacznie rzadziej czworoboczne, a ich średnice z reguły mieszczą się w przedziale 20-50 m. W przypadku gródków budowanych na pagórkach i cyplach oszczędzano nakładu pracy, ponieważ sztuczny nasyp nie musiał być już wysoki, a fosa niekoniecznie musiała otaczać obiekt – wystarczyło jedynie odciąć go tą przeszkodą od pozostałej części cypla. Uważa się, że wieża, wraz z ewentualnymi towarzyszącymi jej niewielkimi budynkami, otoczona była drewnianą palisadą lub solidnym płotem, a sam kopiec wzmacniano np. palami lub faszynowaniem, tak by był jak najbardziej stabilny i odporny na osuwanie się. Gródek tego rodzaju z pewnością posiadał też drewniany most przerzucony nad szeroką fosą. Odkryto również relikty założeń, które pierwotnie były bardziej rozbudowane i nieco większe, np. składały się z dwóch kopców, lub posiadały dodatkowy wał (oryginalnie zapewne drewniano-ziemny) i drugą okalającą całość fosę.

Obiekt dostępny cały rok.

Opr. Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 02.05.2018 r.

Bibliografia

  • Bugaj M., Relikty obronnych, drewniano-ziemnych siedzib rycerskich i możnowładczych w krajobrazie rzecznym województwa śląskiego w aspekcie konserwatorskim. Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego 7 (Woda), 169-188, 2015.
  • Gedl M., Pozostałości drewnianej budowli w średniowiecznym gródku w Zbrojewsku, [w] Archaeologia Historica Polona t. 12. Toruń 2002, s. 73-80.
  • Gedl B., Gedl M., Zbrojewsko, pow. Kłobuck, stan. 1, Silesia Antiqua t. 17, 1975, s. 345, 346.
  • Gedl B., Gedl M., Zbrojewsko, woj. Częstochowa, stan. 1, Silesia Antiqua t. 18, 1977, s. 313-315.
  • Gedl B., Gedl M., Zbrojewsko, gm. Lipie, woj. Częstochowa, Silesia Antiqua t. 20, 1978, s. 310, 311.
  • Gedl B., Gedl M. Zbrojewsko, woj. Częstochowa. Stanowisko 1- średniowieczny gródek zw. Zamczysko, Silesia Antiqua t. 24, 1982, s. 233, 234.
  • Gorgolewski W., Tomczak E., Grodziska Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z lotu ptaka, Katowice 1996.
  • Guerquin B., Zamki w Polsce. Warszawa 1984.
  • Kajzer L., Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych, Łódź 1988.
  • Kajzer L., Grodziska średniowieczne i nowożytne, [w] Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 36, 1989-1990, s. 33-43.
  • Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce Warszawa, 2007.
  • Kamińska J., Grodziska stożkowate śladem posiadłości rycerskich XIII-XIV w., [w] Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 13, 1966, s. 43-78.
  • Kamińska J., Próba podsumowania nowszych badań nad grodziskami stożkowatymi, [w] Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, nr 25, 1978, s. 169-177.
  • Kaźmierczyk J., Z badań nad grodami i miastami wczesnego średniowiecza na Śląsku, [w] Archeologia Polski, t. 10, z. 2, 1966, s. 655-700.
  • Kaźmierczyk J., Macewicz K., Wuszkan S., Studia i materiały do osadnictwa Opolszczyzny wczesnośredniowiecznej, Opole, 1977.
  • Kołodziejski S., Średniowieczne rezydencje obronne możnowładztwa na terenie województwa krakowskiego, Kraków, 1994.
  • Marciniak-Kajzer A., Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny, Łódź 2011.
  • Nowakowski D., Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne, Wrocław 2017.
  • Nowakowski D., Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne, Wrocław 2017.
  • Pawłowski A., Jak budowano obronne siedziby rycerskie? [w] Z otchłani wieków, r. 46 (1), 1980, s. 75-80.
  • Tomczak E., Mało znane warownie Górnego Śląska, Katowice 2012.
  • Wojenka M., Średniowiecze w zainteresowaniach badawczych Profesora Marka Gedla, [w:] J. Chochorowski (red.), Profesor Marek Gedl – życie i dzieło, Prace Archeologiczne 68. Kraków 2016, s. 193-210.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: XIV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zbrojewsko
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. kłobucki, gmina Lipie
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy