cmentarzysko, Zbrojewsko
Narodowy Instytut Dziedzictwa en
photo

Cmentarzysko z epoki brązu w Zbrojewsku jest jedną z największych pradziejowych nekropoli odkrytych i badanych wykopaliskowo na obszarze naszego kraju. Na stanowisku przebadano obszar prawie 2 hektarów, zarejestrowano i wyeksplorowano ok. 1650 grobów z epoki brązu. Cmentarzysko użytkowane było przez ludność tzw. kultury przedłużyckiej (mogiłowej) oraz przede wszystkim przez ludność tzw. kultury łużyckiej (pola popielnicowe). Jest to największe z przebadanych cmentarzysk należących do górnośląsko-małopolskiej grupy kultury łużyckiej. Unikatowe w skali Śląska stanowisko archeologiczne jest bezcennym źródłem do poznania najstarszych dziejów naszych ziem. Trzeba podkreślić, że na stanowisku przeprowadzono 45 sezonów wykopaliskowych (w latach 1961 – 2006). Zabytek jest więc w bardzo dużym zakresie przebadany archeologicznie, a badania dostarczyły ogromną ilość źródeł i zabytków ruchomych.

Historia

Pradziejowa nekropola w Zbrojewsku (stanowisko 3, AZP 83-45/59), funkcjonowała od schyłku II okresu epoki brązu (kultura przedłużycka) do końca V okresu epoki brązu (kultura łużycka). Tak więc, upraszczając cmentarzysko było użytkowane przez kilkaset lat, od ok. 1600 r. p.n.e. do ok. 750 r. p.n.e. Najwięcej jest grobów ludności kultury łużyckiej z późnej epoki brązu (900-750 r. p.n.e.), z dwiema wielkimi prowincjami cmentarzyska z tego czasu. Warto zaznaczyć, że jak dotąd na stanowisku nie stwierdzono grobów, które bez wątpliwości można datować na wczesną epokę żelaza.

Opis

Stanowisko położone jest na zachód od wsi Danków, w lesie, nad doliną rzeki Liswarty. Nekropola jest/była birytualnym cmentarzyskiem podgrupy częstochowsko-gliwickiej, grupy górnośląsko-małopolskiej kultury łużyckiej. Na stanowisku przeprowadzono 45 sezonów wykopaliskowych (poza ostatnim wszystkie pod kierownictwem Profesora Marka Gedla), pierwszy odbył się w 1961 r., a ostatni w 2006 r. Przebadano wykopaliskowo niecałe 2 hektary (ok. 185,5 ara) stanowiska i zarejestrowano około 1650 pradziejowych grobów.

Na cmentarzysku dominowały pochówki ludności kultury łużyckiej, która uogólniając funkcjonowała tu od środkowej epoki brązu, aż do późnej epoki brązu (od III do V okresu). Kultura ta należała do kręgu kultur pól popielnicowych, który rozprzestrzenił się na znacznym obszarze Europy.

Szacuje się, że na obszarze dzisiejszych ziem polskich odkryto ponad 2800 cmentarzysk kultury łużyckiej. Wiele z nich bezpowrotnie uległo zniszczeniu, a jedynie nieliczne zostały przebadane wykopaliskowo przez archeologów. Generalizując cmentarzyska kultury łużyckiej charakteryzują się długotrwałym, kilkusetletnim użytkowaniem, setkami, a nawet tysiącami grobów oraz tym, że są rozległe obszarowo. Groby ludności tej kultury były z reguły płaskie, a pochówki ciałopalne i popielnicowe, tzn. spalone szczątki zmarłych składano w glinianych naczyniach – uranach, którym bardzo często towarzyszyły dodatkowe naczynia zawierające dary grobowe. Trzeba zatem podkreślić, że na omawianym stanowisku odkryto również groby szkieletowe, a więc użytkująca go ludność stosowała obrządek birytualny. Cmentarzysko zlokalizowane w miejscowości Zbrojewsko zapewne pełniło ważną funkcję integrując pradziejową, lokalną społeczność kultury łużyckiej.

Stanowisko jest dostępne przez cały rok.

Opr. Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 12.06.2019 r.

Bibliografia

  • Bąk U., Wyniki badań wykopaliskowych na cmentarzysku z epoki brązu w Zbrojewsku, województwo śląskie, Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2003 – 2004, Katowice 2006, s. 62 – 80.
  • Bąk U., Danków i Zbrojewsko. Prehistoryczne ślady obecności ludzi nad Liswartą, Alma Mater t. 99, Kraków 2008, s. 112-116.
  • Bąk U., Szybowicz B., Uwagi o planigrafii cmentarzyska w Zbrojewsku, woj. śląskie, w naj­młodszym okresie epoki brązu, [w:] J. Chochorowski (red.), Studia nad epoką brązu i wczesną epoką żelaza w Europie. Księga poświęcona Profesorowi Markowi Gedlowi na pięćdziesięciolecie pracy w Uniwersytecie Jagiellońskim, Kraków 2007, s. 37 – 66, 135.
  • Blajer W., Epoka brązu i okres halsztacki, [w:] E. Tomczak (red.), Archeologia. Górny Śląsk, Katowice 2013, s. 79-109.
  • Dąbrowski J., Polska przed trzema tysiącami lat. Czasy kultury łużyckiej, Warszawa 2009.
  • Dzięgielewski K., Bąk U., Wstępne wyniki badań wykopaliskowych na cmentarzysku z epoki brązu w Zbrojewsku, województwo śląskie, Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w latach 2005 – 2006, Katowice 2007, s. 46 – 66.
  • Dzięgielewski K., Bąk U., Kalicki T., Szybowicz B., Investigations in 2004-2006 at the Bronze Age cemetery (sit 3) at Zbrojewsko, district Kłobuck, voiv. Śląskie, Recherches Archeologiques Nouvelle Serie 1, Kraków 2009, s. 109-140.
  • Foltyn E. M., Foltyn E., Ziemie Górnego Śląska od epoki kamienia do wczesnego średniowiecza, Katowice 2012.
  • Gedl M., Kultura łużycka na Górnym Śląsku, Wrocław – Warszawa – Kraków 1962.
  • Gedl M., O wielkich cmentarzyskach z epoki brązu i z wczesnej epoki żelaza – słowo wstępne, [w:] M. Gedl (red.), Wielkie cmentarzyska z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, Warszawa 2002, s. 9-18.
  • Gedl M., Wielkie cmentarzysko grupy górnośląsko-małopolskiej w Zbrojewsku, pow. Kłobuck, [w:] M. Gedl (red.), Wielkie cmentarzyska z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, Warszawa 2002, s. 247 – 275.
  • Kaczanowski P., Kozłowski J. K., Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Wielka Historia Polski t. 1, Kraków 1998.
  • Gedl M., Cmentarzysko kultury łużyckiej w Dankowie, pow. Kłobuck, cz. III (Materiały z badań prowadzonych w latach 1959 – 1961), Materiały Archeologiczne 4, Kraków 1963, s. 117 – 216.
  • Gedl M., Cmentarzysko kultury łużyckiej w Zbrojewsku, pow. Kłobuck, cz. I (Materiały z badań prowadzonych w latach 1959 – 1963), Materiały Archeologiczne 7, Kraków 1966, s. 91 – 124.
  • Gedl M., Cmentarzysko kultury łużyckiej w Zbrojewsku, pow. Kłobuck, cz. II (Materiały z badań prowa­dzonych w latach 1964 – 1965), Materiały Archeologiczne 12, Kraków 1971, s. 137 – 192.
  • Gedl M., Cmentarzysko kultury łużyckiej w Zbrojewsku, pow. Kłobuck, cz. III (Materiały z badań prowa­dzonych w latach 1966 – 1968), Materiały Archeologiczne 15, Kraków 1974, s. 57 – 118.
  • Gedl M., Cmentarzysko kultury łużyckiej w Zbrojewsku, woj. częstochowskie, cz. IV (Materiały z badań prowadzonych w latach 1969 – 1972), Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne 6, Kraków 1991, s. 191 – 253.
  • Gedl M., Cmentarzysko z epoki brązu w Zbrojewsku (badania 1973 – 1981), Kraków 1999.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: cmentarzysko
  • Chronologia: 1600 r. p.n.e. – 750 r. p.n.e.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zbrojewsko
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. kłobucki, gmina Lipie
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy