Historia obiektu

Neolityczne cmentarzysko z kurhanami bezkomorowymi założyła w okresie 3530-3360 lat p.n.e. ludność reperezentująca kulturę pucharów lejkowatych. Badacze kojarzyli kurhany muszkowickie z podobnymi konstrukcjami grobowymi z obszaru Kujaw, uznając je za najdalej na południe wysunięte tego typu inwestycje sepulkralne. Jednak grobowce kujawskie są bardziej okazałe i skomplikowane konstrucyjnie. Ich długość wynosi od 40 do nawet 150 m. Ta widoczna na pierwszy rzut oka różnica skłoniła archeologów do podjęcia prac wykopaliskowych. Być może kurhany muszkowickie są jakąś lokalną odmianą grobowców kujawskich.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrêbie mezoregionu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, około 1100 m na zachód od zachodniego krańca Muszkowic, na cyplu wysoczyznowym wysokości 284 m n.p.m., na terenie zwartego kompleksu leśnego między Muszkowicami na wschodzie, Czerńczycami na południu, Piotrowicami Polskimi na zachodzie i Cienkowicami na północy zwanego Lasem Muszkowickim lub Lasem Bukowym (Buch Wald).

Opis stanowiska:

Kurhany są zlokalizowane na obszarze ok. 1,5 ha. Wszystkie mają kształt wydłużonego trapezu. Czołami skierowane są na wschód, wierzchołkami na zachód. Grobowiec nr 1: długość - 29,5 m, szerokość czoła – 7,7 m,  grobowiec nr 2: długość - 36 m, szerokość czoła – 9 m (rekonstrukcja),  grobowiec nr 3: długość – 14,5 m, szerokość czoła – 5,5 m,  grobowiec nr 4: długość - 28 m, szerokość czoła – 7 m,  grobowiec nr 5: długość – 29,5 m, szerokość czoła – 7,4 m,  grobowiec nr 6: długość - 28 m, szerokość czoła – 7,5 m. Grobowce 1 i 3 były badane metodą geomagnetyczną. Ustalono, że mogły być pierwotnie większe tzn. ich długość wynosiła 35 m, szerokość czoła ok. 9-10 m czyli podobnie jak w wypadku kurhanu nr 2. Nasypy posiadają kamienne obstawy widoczne od czoła i po bokach. Na wierzchołku grobowca nr 5 zarejestrowano przewróconą kamienną stellę. Prawdopodobnie stelli nie przemieszczano.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Kurhany w Lesie Muszkowickim były znane miłośnikom starożytności i archeologom już w XIX wieku. Artykuł na temat tych obiektów pt.: Wald bei Heinrichau (autor nieznany) został opublikowany w 1820 r. Nadleśniczy Hasenbach i proboszcz Gottwald prowadzili amatorskie badania wykopaliskowe, rozkopując wiele kurhanów, w których znajdowali pochówki ciałopalne. Prawdopodobnie nie chodzi tu o grobowce megalityczne. Kurhany wiazali z Tatarami, którzy mieli tędy wracać po bitwie pod Legnicą w 1241 r. Lothar F. Zotz wymienia kurhany muszkowickie w 1930 r., zaznaczając, że ich chronologia nie została jeszcze ustalona.

W 1984 r. w trakcie badań powierzchniowych Archeologicznego Zdjęcia Polski prowadzonych na sąsiednim obszarze przez Henryka Pokorę i Wacława Pogorzelskiego cmentarzysko błędnie przypisano do obszaru 90-28. W 1990 r. odbyły się badania powierzchniowe AZP na obszarze 90-27. Przeprowadzili je Ludwik Andrzej Kamiński i Andrzej Kosicki. Obiekt nie został wówczas zinwentaryzowany w obrębie właściwego obszaru AZP. W 1995 r. Las Muszkowicki badał powierzchniowo zespół Instytu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Potwierdzono istnienie 6 grobowców w typie kujawskim.

W latach 2001-2005 zespół badawczy tego Instytutu, pod kierownictwem Piotra Cholewy, prowadził badania wykopaliskowe największego kurhanu, oznaczonego jako 2. Grobowiec jest zlokalizowany ok. 50 m na północny zachód od kurhanu 1. Nasyp zachował się w partii czołowej do wysokości 1,4 m. Bazaltowe i granitowe głazy tworzące kamienne obstawy charakteryzowały się różną wielkością. Największe tworzyły obstawę czoła kurhanu (uzupełniały je małe otoczaki), najmniejsze wierzchołka.

Około 4,5 m od czoła kurhanu znajdował się tzw. pochówek bezkomorowy. Szczątki ludzkie (?) zachowały się w postaci niewielkich ułamków, które należy poddać specjalistycznym analizom. Nie udało się określić płci i wieku zmarłego. W mogile znaleziono wyposażenie w postaci pucharu z ornamentem plastycznym i dzbana zdobionego rzędami pionowych słupków. Według badaczy zmarły mógł być złożony do grobu na łożu i przykryty skórami.

W nasypie archeolodzy odkryli nieliczne, mocno rozdrobnione ułamki ceramiki, półsurowiec i narzędzia krzemienne, typowe dla kultury pucharów lejkowatych. W kopcu, na głębokości ok. 60-70 cm od stropu odkryto duży fragment misy. Archeolodzy sugerują, że to naczynie ofiarne, rytualnie rozbite w trakcie sypania kurhanu. W części czołowej nasypu zidentyfikowano jamę z obstawą kamienną. Pod kurhanem, w dwóch miejscach znaleziono ślady orki, być może o charakterze rytualnym. Badacze nie wykluczają, że te miejsca mogły być również, w ramach czynności związanych z ceremonią pogrzebową, obsiane. Nad jednym z tych miejsc znajdował się omawiany wyżej pochówek ludzki. W pobliżu drugiego śladu orki, zlokalizowanego przy wierzchołku nasypu, odkryto szczątki zwierzęce (bydlęce). Z obydwóch miejsc pobrano próbki w celu datowania metodą radioweglową. W wypadku próbek z miejsca, gdzie spoczywały szczątki ludzkie uzyskano wyniki: 3530-3360 BC (90,9%), 3520-3400 BC (60,8%), 3510-3410 BC (42,8%) i 3500-3460 (33,7%). Z miejsca, gdzie spoczywały szczątki zwierzęce uzyskano datę 3720-3630 BC (90,4%). Trudno wyjaśnić te rozbieżności.

Wokół kurhanu założono kilkanaście wykopów sondażowych w celu poszukiwania pozostałości obrzedów towarzyszących pochówkowi i grobów płaskich. Niczego nie znaleziono.

W roku 2009 przebadany kurhan zrekonstruowano pod kierunkiem Agnieszki Przybył. W latach 2010-2011 ta sama badaczka kierowała pracami wykopaliskowymi na stanowisku 18/75. Wykonano wówczas również badania geomagnetyczne grobowców 1 i 3 oraz określono ich pierwotne rozmiary.

W 2012 r. przeprowadzono lotniczy skaning laserowy Lasu Muszkowickiego. Po opracowaniu jego wyników okazało się, że oprócz obiektów już zinwentaryzowanych i/lub badanych wykopaliskowo, istnieje kilkadziesiąt, nieznanych dotąd archeologom, stanowisk kurhanowych. Są to obiekty wzniesione na planie koła i trapezoidalne. Większość stanowisk znajduje się na północ od drogi łączącej Muszkowice i Piotrowice Polskie. Na południe od drogi znaleziono tylko 2 nowe stanowiska z kuhanami kolistymi i jedno z nasypem trapezoidalnym. Trzeba zaznaczyć, że nie udało się potwierdzić istnienia wszystkich obiektów wpisanych do rejestru. Kierownikiem projektu badawczego, przewidującego także weryfikację wykopaliskową, jest Agnieszka Przybył. Od 2018 r. badaczka ta prowadzi prace wykopaliskowe na stanowisku 18/75 i nowoodkrytym cmentarzysku z grobami megalitycznymi nr 45/70/90-27. Materiały z tych prac nie zostały jeszcze opublikowane.

Dostepność obiektu dla zwiedzających. Zabytek jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 11-05-2020