Historia obiektu

Pierwsze wzmianki o założeniu obronnym w Świnach pochodzą z kroniki Kosmasa z 1108 roku. Czeski kronikarz wymienia oppidum Zvini. W 1155 r. wymieniano gród jako graniczny dla diecezji wrocławskiej – gradice Zpini. Wczesnośredniowieczne założenie obronne jest uznawane przez badaczy za jedną z książęcych warowni chroniących teren Śląska od strony czeskiej. W dokumentach z lat: 1230, 1244, 1245 gród występował jako kasztelania – kasztelan Tacer de Svina, Jaksa kasztelan Swyn. Funkcję administracyjno-wojskowego centrum mogły Świny stracić na rzecz Bolkowa jeszcze przed 1272 r. i stać się prywatną własnością rodu Świnków (od końca XV w. Schweinichen). W dokumencie wydanym przez księcia Bolesława Rogatkę w 1272 r. w Bolkowie wymieniany jest dominus Jan ze Świn, który pojawia się później również w innych dokumentach.

Najstarszym, widocznym do dzisiaj, obiektem jest wieża mieszkalna, której budowę datuje się na schyłek XIII do 1 połowy XIV wieku. Według Małgorzaty Chorowskiej wieżę wzniósł Henryk ze Świn między 1329 a 1351 r., ale ta hipoteza wymaga weryfikacji. Według archeologów wieżę zbudowano w miejscu dawnego grodu. Kolejni właściciele Świn rozbudowywali i przebudowywali zamek (Schweinhaus, Zamek Świny) Po śmierci Jana Zygmunta von Schweinichen w 1664 r., rezydencja przeszła w ręce przedstawicieli bocznej linii rodu, którzy w XVIII w. ją sprzedali. W 1769 r. zamek został opuszczony i zaczął podupadać. Huragan w 1868 r. i pożar w 1876 r. dopełniły dzieła zniszczenia.

Prawdopodobnie obszar na południowy wschód od zamku był w jakiś sposób zagospodarowany od X do co najmniej XVIII w., o czym świadczą znaleziska dokonane w trakcie badań sondażowych i powierzchniowych. Przed założeniem grodu, wzmiankowanego w XII-wiecznych dokumentach mogła tu istnieć osada, która stała się podgrodziem lub służebną osadą przygrodową. Za czasów Schweinichenów, budowniczych zamku, osada mogła pełnić rolę gospodarczego zaplecza zamkowego.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Pogórza Kaczawskiego, w centrum wsi, kilkadziesiąt metrów na południowy wschód od zamku Świny i kilkadziesiąt metrów na południe od kościoła pod wezwaniem św. Mikołaja. Pola uprawne i teren parkingu dla zwiedzających zamek.

Opis stanowiska:

Stanowisko archeologiczne jest prawdopodobnie reliktem podgrodzia, osady przygrodowej wczesnośredniowiecznego grodu w Świnach albo/i osadą założoną przed budową grodu. Główny człon założenia znajdował się w miejscu, w którym od końca XIII do XVIII w. funkcjonował zamek Świny (od XIX w. trwała ruina). Od południowego wschodu do głównego członu przylegało podgrodzie lub osada przygrodowa. Nie wiadomo czy ta część założenia była ufortyfikowana. Na powierzchni nie zachowały sie żadne relikty konstrukcji. Brak również informacji o ich odkryciu w trakcie badań sondażowych. Na polu ornym można znaleźć ułamki ceramiki. Według Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (za decyzją o wpisie do rejestru zabytków) powierzchnia stanowiska wynosi około 1 ha.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko archeologiczne było znane w XIX wieku. Do 1945 r. obiekt badano wyłącznie powierzchniowo. Ówczesni badacze w swoich artykułach odnosili się jednak do wczesnośredniowiecznego grodu, a nie towarzyszącej mu lub poprzedzającaj jego budowę osady. W 1982 r. w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski dla obszaru 83-20 Wiesław Rośkowicz opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego, w której przedstawił chronologię stanowiska w następujący sposób: grodzisko – wczesne średniowiecze, osada – wczesne średniowiecze, XI-XII w. (16 ułamków ceramiki naczyniowej), ślad osadnictwa – późne średniowiecze, XIV-XV w. (1 fragment ceramiki).

W 1959 r. Józef Kaźmierczyk i 1982 r. Wiesław Rośkowicz podjęli badania sondażowe.

W trakcie badań powierzchniowych przed 1945 r. i sondażowych w 1959 r. znaleziono kilkaset fragmentów naczyń obtaczanych, gliniane przęśliki, gwoździe, kości zwierzęce, polepę, kabłąk wiadra czyli asortyment typowy dla miejsc osadniczych. W 1982 r. założono dwa wykopy sondżowe, z których pozyskano dużą ilość ułamków ceramiki datowanej na wczesne i późne średniowiecze oraz okres nowożytny.

Dostepność obiektu dla zwiedzających: Zabytek jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 08-07-2020