Historia obiektu

Pierwsze wzmianki, mogące świadczyć o wiedzy współczesnych na temat minerałów występujących w okolicach Srebrnej Góry pochodzą z 1331 r. Wówczas książe ziębicki Bolko sprzedał wieś Budzów, na terenie której znajdowała się tzw. "srebrna góra", na której stokach znajdowano galenę.  W 1419 r. gmina Ząbkowice sprzedała klasztorowi w Henrykowie las w okolicach Grodziszcza. W dokumencie sprzedaży znalazł się przywilej górniczy dla klasztoru nadany przez starostę śląskiego w imieniu króla czeskiego. W 1454 r. w powstało w Srebrnej Górze pierwsze gwarectwo założone przez mieszczan m.in. z Barda, Kłodzka, Freibergu. W 1459 r. swoje gwarectwo założyli mieszczanie krakowscy. Jednak z tego okresu brak informacji o pracach górniczych. Dopiero w 1527 r., gdy powstało gwarectwo, w którym udziały mieli książe legnicki Fryderyk, dostojnicy duchowni i świeccy, szlachta oraz 53 kupców z Drezna i Wrocławia, prace ruszły pełną parą. Jednocześnie na własną rękę działał książę ziębicki Karol, który był właścicielem ośmiu działek. W 1536 r. Srebrna Góra otrzymała od książąt ziebickich prawa miasta górniczego i wolność górniczą, podobnie jak sąsiedni Budzów. W 1584 r. książę Karol sprzedał tereny górnicze w Srebrnej Górze i Złotym Stoku rodzinie Rosenbergów. W 1596 r. nowy właściciel potwierdził prawa miasta górniczego dla Srebrnej Góry. Cztery lata później sprzedał miasto księciu legnickiemu i brzeskiemu Joachimowi Fryderykowi.

W 1676 r., po śmierci ostatniego śląskiego Piasta - Jerzego Wilhelma, Srebrna Góra przeszła na własność cesarza. W czasie wojny trzydziestoletniej prace górnicze z pewnością straciły na intensywności. Po jej zakończeniu, w 1644 r. Srebrna Góra otrzymała od książąt legnickich potwierdzenie praw miasta górniczego.

W 1713 r. przywilej cesarski na roboty górnicze w Srebrnej Górze dostali Schäffenbergowie. W latach 30. XVIII w. roboty górnicze rozpoczął Samuel Jagwitz, który założył gwarectwo. W 1733 r. Srebrna Góra otrzymała potwierdzenie praw miasta górniczego od cesarza Karola IV. Tadeusz Dziekoński podaje, że w XVIII wieku, przed zajęciem Śląska przez Prusy, prace górnicze prowadzono w dwóch miejscach Srebrnej Góry: ok. 1 km na północ od miasta w Wąwozie Czarnego Węża, gdzie drążono dwie sztolnie Friedrichstollen (dawna sztolnia) i Jacobstollen oraz w Wąwozie Srebrogórskim, w którym zlokalizowane jest miasteczko. W jego dolnej części działała sztolnia Christiansglück, w górnej sztolnie Fürstenstollen, Josephstollen i Bergglockenstolle. Urobek z kopalni srebrnogórskich po ręcznym sortowaniu dostarczano do huty w Złotym Stoku, gdzie odzyskiwano srebro. Tadeusz Dziekoński podaje, że w okresie między 1676 a 1740 rokiem wydobyto 36 ton rudy, z której usykano 7,5 kg srebra. Jednak według badacza był to  dla górnictwa srebronogórskiego mniej korzystny okres. Wydobycie w XVI wieku musiało być znacznie większe. Za tym przypuszczeniem przemawia kilka przesłanek, m.in. fakt wielokrotnego potwierdzania praw górniczych. Pozytywną ocenę zasobości złóż sformułował książę ziębicki Karol, któremu jako właścicielowi szczególnie zależało na opłacalności produkcji.

W czasie wojen śląskich  prace górnicze zostały wstrzymane, chociaż już w 1756 r. próbowano je wznowić. W 1764 r. komisja górnicza orzekła, że wydobycie galeny w Srebrnej Górze jest nieopłacalne, a część sztolni uległa zawaleniu. W XIX wieku prowadzono prace poszukiwawcze na niewielką skalę.

Penetracja kopalni Amalie w 2015 i później potwierdziła, że w wielu miejscach znajdują się ślady ręcznego drążenia, wykonywanego za pomocą perlika i ąelazka, co sugeruje wczesną, może XVI-wieczną metrykę kopalni. Na niższym, dostępnym poziomie zachował się przodek, w którym ślady recznej działalności gwarków są szczególnie dobrze widoczne. Z kolei otwory strzałowe świadczą o użytkowaniu kopalni w późniejszym okresie. Odnalezione elementy drewniane poddano badaniom dendrochronologicznym i uzyskano daty: 1709 i 1847  Kwerenda archiwalna wykazała, że około 1911 r. pod kierunkiem inżyniera Ulbricha prowadzono prace, które miały na celu przystosowanie dla ruchu turystycznego "starej sztolni srebra" drążonej w latach 1350(?), 1710, 1858-1861. Badacze identyfikują tę sztolnię z główną sztolnią Amalie.

Do 1928 r. wejście do kopalni było możliwe, później wylot uległ zawaleniu. Po współczesnej rozbudowie sieci wodociągowej w Srebrnej Górze wylot został zasłonięty betonowym zbiornikiem wyrównawczym.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Gór Sowich, około 150 m na północny wschód od Przełęczy Srebrnej, przy ul. Wąskiej, na działce, której właścicielami są Iwona i Jan Duerschlag.

Opis stanowiska:

Na podstawie planów z XIX wieku badacze ustalili, że całkowita długość chodników kopalni w momencie sporządzania planów (1858 r.) wynosiła około 121 m, w tym sztolni głównej ok. 38 m. Nie wiadomo było ile poziomów ma kopalnia. Po zejściu do Amalie w 2015 r. rozpoznano dwa poziomy użytkowe. Poziom górny, bardziej rozległy składa się ze sztolni i odchodzących od niej chodników oraz komory z zalanym szybem. Drugi szyb (zasypany) znajduje się na końcu najdłuższego chodnika tego poziomu, który biegnie na południowy wschód. Na niższym poziomie znajduje się komora z szybem, z której wychodzi chodnik w kierunku zachodnim. Bardzo wąskie i dość wysokie chodniki na obydwóch poziomach kończą się przodkami lub zawałami. Badacze szacują, że długość dostępnych wyrobisk wynosi obecnie 220-230 m. Przypuszczalnie za zawałami znajdują się kontynuacje chodników.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Kopalnia Amalie znana była archeologom co najmniej od kilkudziesięciu lat. Badacze identyfikowali miejsce, nazwę i czas powstania przynajmniej jednego z wyrobisk. Jako sztolnia nr 3  kopalni Amelia, pochodzącej z XVI wieku obiekt został wpisany do rejestru zabytków w roku 1971. Do decyzji dołączono szkic z lokalizacją sztolni. Wiedzę tę potwierdzono w 1984 r. w trakcie weryfikacyjno-poszukiwawczych badań AZP, opracowując kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego. Badania w 1984 r. przeprowadził zespół w składzie: Jerzy Romanow i Andrzej Dwilewicz.

Wiele lat poźniej, w 2015 r. ekipa badaczy pod kierownictwem Jana Duerschlaga, dokonała ponownego odkrycia kopalni Amalie. Poprzedziły je pomiary geodezyjne w celu wytyczenia obszaru eksploracji, a przedtem wieloletnie badania archiwaliów (Dariusz Wójcik i Krzysztof Krzyżanowski), w tym konserwatorskich. Niestety badacze cały czas posługiwali się niewłaściwą decyzją o wpisie do rejestru zabytków.  Być może dlatego wydawało się im, że poszukują, potem odkrywają, nieznaną do tej pory nauce historyczną kopalnię ołowiu i srebra.

Prace ziemne, które doprowadzilły do ponownego odkrycia Amalie odbywały się od 2014 r., pod nadzorem konserwatora zabytków i archeologów. Po zejściu do kopalni wykonano wstępną inwentaryzację wyrobisk. Odkryto wiele przedmiotów, służących gwarkom, np. fragment  skórzanego troka, stalowy klin do urabiania skał, naczynia szklane i emaliowane. Przeprowadzono również rekonesans geologiczny i badania mikologiczne oraz dendrochronologiczne. W 2016 r. pobrano próby wody do badań hydrogeologicznych, które miały m.in. na celu ustalenie parametrów fizykochemicznych wód wystepujących w kopalni. W listopadzie 2018 r. w wykonano badania endoskopowe, które wykazały, że za jednym z zawałów mogą znajdować się chodniki. Od 2019 r. odbywają się prace górnicze, które mają na celu udrożnienie zawalonych wyrobisk. Zezwolenie konserwatorskie na te działania jest ważne do końca 2020 roku.

Ponowne odkrycie dobrze zachowanej Amalie ma ogromne znaczenie badawcze, tym bardziej, że potwierdziło i znacznie poszerzyło wiedzę archeologów sprzed kilkudziesięciu lat. Obiekt po raz pierwszy skartowano, pozyskano ciekawe zabytki ruchome. Potwierdzono, m.in. na podstawie badań dendrochronologicznych wiek kopalni.

Właściciele działki zamierzają udostepnić Amalie do zwiedzania jako kolejną, po twierdzy, atrakcję turystyczną Srebrnej Góry. Powstał bardzo ambitny projekt zagospodarowania kopalni i terenu nad nią.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek nie jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 25-05-2020