Późnośredniowieczne grodzisko stożkowate z XIII-XV w., Zabrze
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Późnośredniowieczne grodzisko stożkowate z XIII-XV w.

Zabrze

photo

Gródek stożkowaty z XIII-XV w., znajdujący się w dzielnicy Zabrza - Mikulczycach (stanowisko 14, AZP 96-45/26) jest bezcennym stanowiskiem archeologicznym, o dużej wartości zabytkowej i naukowej. Obiekt jest źródłem do poznania późnośredniowiecznych rycerskich założeń rezydencjonalno-obronnych. „Zamczysko” posiada utrwaloną w krajobrazie, czytelną formę terenową i jest jednym z nielicznych zabytków tego rodzaju na Górnym Śląsku. Na stanowisku odkryto również ślady bytności człowieka z epoki kamienia - ze schyłkowego paleolitu i mezolitu.

 

Historia

Gródek stożkowaty w Zabrzu - Mikulczycach (stanowisko 14, AZP 96-45/26) jest datowany na późne średniowiecze, na XIII-XV w. Genezę niedużych założeń obronnych, wznoszonych na sztucznie usypanych kopcach, lub naturalnych wzniesieniach i otaczanych fosą, wiąże się z Normanami i Europą Zachodnią, gdzie tego typu obiekty rozpowszechniły się już w poł. IX w., a jak uważają niektórzy najstarsze mogą pochodzić nawet z VIII w. We Francji tego rodzaju gródki na kopcu określa się jako motte, natomiast w Niemczech używa się terminu Wasserburge.

W Polsce tzw. gródki stożkowate datowane są z reguły na XIII-XV w. Założenia tego rodzaju rozpowszechniły się w 2. poł. XIII w., zapewne najwięcej z nich wzniesiono w wieku XIV, w XV stuleciu pomału zaczynały wychodzić z użycia, a okres ich funkcjonowania zamyka się na początku XVI w. – choć pojedyncze siedziby przetrwały aż do XVIII w. Według Leszka Kajzera wieżowe dwory były elementem symboliki stanu rycerskiego i powstały oraz kształtowały się wraz z innymi jego wyznacznikami. Kastellolodzy szacują, że małych gródków rycerskich, „obronnych dworów”, „drewnianych zameczków” było na terenie dzisiejszej Polski ok. dziesięć razy więcej niż murowanych, dużych założeń zamkowych. W XIV w. były to już obiekty bardzo popularne i licznie występujące w krajobrazie kulturowym polskiego średniowiecza.

Stanowisko było badane wykopaliskowo, w latach 1970-1972, przez Wernera Pierzynę oraz Bolesława Gintera i Krzysztofa Sobczyka. Prace finansowało Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Instytut Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego i Towarzystwo Miłośników Zabrza. Badania archeologiczne potwierdziły datowanie gródka na XIII – XV w., a ponadto archeolodzy odkryli schyłkowopaleolityczną pracownię krzemieniarską (cyklu mazowszańskiego) oraz pojedyncze krzemienne wyroby pochodzące z mezolitu, a łączone z kulturą komarnicką.

 

Opis

Zabytek znajduje się w północnej dzielnicy Zabrza – Mikulczycach. Usytułowany jest na cyplu terasy nadzalewowej, w widłach potoku Mikulczyckiego i Żernickiego (Rokitnicy). Obiekt położony jest na obszarze niewielkiego zagajnika, przylegającego do dawnego PGRu, a od zachodu i południa sąsiaduje z łąkami.

Centralny kopiec gródka jest kolisty w planie, ma średnicę ok. 37 m i powierzchnię ok. 12 arów. Fosa znajduje się wyłącznie od strony wschodniej obiektu i oddziela go od reszty cypla.

Przedmiotowy zabytek jest klasycznym przykładem zachowanych reliktów późnośredniowiecznego, niedużego, drewniano-ziemnego założenia o funkcji rezydencjonalno-obronnej, będącego najprawdopodobniej siedzibą rycerską.

Dzięki badaniom archeologicznym przeprowadzanym w całym kraju, posiadamy wiedzę na temat tego jak wyglądały i jak budowano średniowieczne, drewniano-ziemne, obronne siedziby, które ze względu na ich nieduże rozmiary określa się też jako gródki lub dwory rycerskie, a nawet jako „drewniane zameczki”. Na lokalizację gródków preferowano miejsca o stałym dostępie do wody i z natury obronne. Gródki lokowano najczęściej na obszarach podmokłych, łąkowo-bagiennych w bezpośrednim sąsiedztwie niedużych cieków rzecznych, co zapewniało dostęp do wody i ograniczało dojście do obiektu, a przez to zwiększało jego obronność. Niektóre gródki wznoszono na niewysokich wzgórzach-pagórkach dominujących nad okolicą lub na wyniesionych cyplach teras nadrzecznych. Zdaniem Józefa Kaźmierczyka lokalizacja poszczególnych gródków stożkowatych na Śląsku w dużym stopniu związana jest z przebiegiem granic poszczególnych księstw.

Generalizując, „klasyczny” tzw. gródek rycerski był relatywnie niedużą, skromną siedzibą i de facto był bardzo prostym założeniem obronnym. Posiadał solidną drewnianą wieżę rezydencjonalno-obronną, wybudowaną w technice zrębowej, a posadowioną na sztucznie usypanym kopcu-nasypie. Kopiec ziemny z wieżą otoczony był szeroką fosą, którą wydrążano w trakcie wznoszenia nasypu. Usypanie kopca z jednej strony, czyniło założenie bardziej niedostępnym i w związku z tym zwiększało jego obronność, a z drugiej strony, niejednokrotnie było konieczne i służyło odizolowaniu siedziby-dworu od podmokłego podłoża. Wysokość zachowanych kopców wynosi zazwyczaj jedynie kilka metrów, ich podstawy są w planie najczęściej w przybliżeniu koliste lub lekko owalne, znacznie rzadziej czworoboczne, a ich średnice z reguły mieszczą się w przedziale 20-50 m. W przypadku gródków budowanych na pagórkach i cyplach oszczędzano nakładu pracy, ponieważ sztuczny nasyp nie musiał być już wysoki, a fosa niekoniecznie musiała otaczać obiekt – wystarczyło jedynie odciąć go tą przeszkodą od pozostałej części cypla. Gródek w Zabrzu – Mikulczycach może posłużyć za dobry przykład takiego rozwiązania. Uważa się, że wieża, wraz z ewentualnymi towarzyszącymi jej niewielkimi budynkami, otoczona była drewnianą palisadą lub solidnym płotem, a sam kopiec wzmacniano np. palami lub faszynowaniem, tak by był jak najbardziej stabilny i odporny na osuwanie się. Gródek tego rodzaju z pewnością posiadał też drewniany most przerzucony nad szeroką fosą. Odkryto również relikty założeń, które pierwotnie były bardziej rozbudowane i nieco większe, np. składały się z dwóch kopców, lub posiadały dodatkowy wał (oryginalnie zapewne drewniano-ziemny) i drugą okalającą całość fosę.

Obiekt dostępny przez cały rok.

 

Autor: Michał Bugaj, OT NID w Katowicach, 24.04.2018 r.

 

Bibliografia

Bugaj M., Relikty obronnych, drewniano-ziemnych siedzib rycerskich i możnowładczych w krajobrazie rzecznym województwa śląskiego w aspekcie konserwatorskim. Wiadomości Konserwatorskie Województwa Śląskiego 7 (Woda), 169-188. 2015.

Gorgolewski W., Tomczak E., Grodziska Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z lotu ptaka. Katowice 1996.

Guerquin B., Zamki w Polsce. Warszawa 1984.

Informator Archeologiczny, Informator Archeologiczny. Badania rok 1971. Warszawa 1972.

Informator Archeologiczny, Informator Archeologiczny. Badania rok 1972. Warszawa 1973.

Kajzer L., Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych. Łódź 1988.

Kajzer L., Grodziska średniowieczne i nowożytne, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 36, s. 33-43. 1989-1990.

Kajzer L., Kołodziejski S., Salm J., Leksykon zamków w Polsce. Warszawa 2007

Kamińska J., Grodziska stożkowate śladem posiadłości rycerskich XIII-XIV w., Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 13, s. 43-78. 1966.

Kamińska J., Próba podsumowania nowszych badań nad grodziskami stożkowatymi, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Archeologiczna, nr 25, s. 169-177. 1978.

Kaźmierczyk J., Z badań nad grodami i miastami wczesnego średniowiecza na Śląsku, Archeologia Polski, t. 10, z. 2, s. 655-700. 1966.

Kaźmierczyk J., Macewicz K., Wuszkan S., Studia i materiały do osadnictwa Opolszczyzny wczesnośredniowiecznej, Opole 1977.

Marciniak-Kajzer A., Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny. Łódź 2011.

Nowakowski D., Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne. Wrocław 2017.

Pawłowski A., Jak budowano obronne siedziby rycerskie? Z otchłani wieków, r. 46 (1), s. 75-80. 1980.

Pierzyna W., Średniowieczny gród rycerski z Zabrza-Mikulczyc (stanowisko 6), [w:] Informator Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na województwo katowickie za lata 1966-1970. Katowice 1971.

Tomczak E., Mało znane warownie Górnego Śląska. Katowice 2012.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: grodzisko
  • Chronologia: XIII-XV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Zabrze
  • Lokalizacja: woj. śląskie, pow. Zabrze, gmina Zabrze
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy