Historia obiektu

Najstarsze ślady penetracji terenu na Małą Ślęzą lub jego krótkotrwałego zasiedlenia archeolodzy wiążą z najstarszą fazą neolitu i kulturą ceramiki wstęgowej rytej z fazy wióreckiej lub szareckiej. Jakiś czas później w tym samym miejscu pojawili się osadnicy reprezentujący kulturę lendzielską. Wznieśli oni osadę, którą w pewnym momencie otoczyli obwarowaniami/ogrodzeniem. Obwarowanie lub ogrodzenie funkcjonowało tylko przez kilkadziesiąt lat i obejmowało swoim zasięgiem obszar nawet do 6 ha. Wprawdzie w opracowaniach dotyczących Zarzycy 6 pojawia się informacja o palisadzie i towarzyszącym jej stosunkowo głębokim rowie, jednak ostatnie wypowiedzi Krzysztofa Czarniaka sugerują istnienie wokół osady czegoś w rodzaju ogrodzenia, któremu towarzyszyły zagłębienia. Mogło więc chodzić "raczej o manifestację własności, organizacji i być może ułatwiało trzymanie zwierząt w obrębie osiedla bez ryzyka ich bezwolnego oddalania się". Według tego samego badacza osada mogła funkcjonować nawet kilkaset lat. Między niektórymi fazami jej użytkowania istniały zapewne przerwy, w czasie których mieszkańcy przenosili sie w inne miejsce.

Na zrębach osiedla lendzielskiego swoje domostwa wznieśli kolejni osadnicy, reprezentujący kulturę pucharów lejkowatych. Ich osada była zlokalizowana w południowej, najwyższej części osady KL. Odkryto wprawdzie jedną zagrodę, ale nie można wykluczyć, że osada była większa i jej ciąg dalszy znajduje się na obszarze, który nie został objęty badaniami.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich, około 500 m na zachód od skrzyżowania dróg łączących Jakubów i Wójcin, na wzniesieniu o wysokości 255 m n.p.m., między dolinami Małej Ślęzy i bezimiennego cieku, na polu ornym.

Opis stanowiska:

Rozległa osada kultury lendzielskiej składała się z zagród, w obrębie których istniał budynek mieszkalny i otaczające go jamy o charakterze gopodarczym. Osada była otoczona palisadowym obwarowaniem, któremu towarzyszył rów lub ogrodzeniem na bazie słupów. Archeolodzy odkryli ślady obwarowania/ogrodzenia od północy, wschodu i południowego wschodu. W dwóch miejscach znaleziono: pozostałości wcześniejszego osadnictwa lub tylko penetracji terenu oraz ślady późniejszej osady.

Obecnie, po badaniach archeologicznych, w wyniku których obiekty zostały wyeksplorowane czyli zniszczone w sposób zgodny z metodologią badawczą, na powierzchni pola mogą ewentualnie wystąpić pojedyncze ułamki neolitycznej ceramiki lub materiał krzemienny.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Badania archeologiczne na stanowisku Zarzyca 6/114 podjęto w 1978 r. w związku ze stwierdzeniem rozorywania obiektów nieruchomych. Penetracja powierzchniowa i badania sondażowe wykazały, że chodzi o osadę kultury lendzielskiej z okresu neolitu. Wielosezonowe badania wykopaliskowe prowadziła Olena Prus z Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu. Trwały one do roku 1988, z przerwą w 1986 roku. Przebadano około 40 arów powierzchni stanowiska. Odkryto kilkadziesiąt obiektów nieruchomych. Wśród nich wyróżniono mieszkalne półziemianki, zagłębione w podłoże do ok. 1 m, o wymiarach np. 7 x 10 m, długi budynek o konstrukcji słupowej, któremu towarzyszyły jamy o wymiarach 1,2 x 15,80 m i 5 x 13,80 m. Konstrukcja budynku opierała się na słupach, rozmieszczonych parami w dwóch rzędach. Pary słupów dzieliła odległość 40-45 cm. Słupy rzędu południowego miały mniejsze średnice (25-30 cm), rzędu północnego zdecydowanie większe (40-45 cm). Według archeologów przestrzeń między słupami wypełniano plecionką, a całość oblepiano gliną. Odkryty w Zarzycy budynek miał co namniej 25 m długości i opierał się na 7 parach słupów. Mogło w nim mieszkać nawet kiladziesiąt osób. W późniejszym czasie wznoszono obiekty mieszkalne typu półziemiankowego, które były zdecydowanie mniejsze niż domostwa słupowe. Olena Prus zwróciła uwagę na starannie przygotowane zewnętrzne palenisko, które było wyłożone dużymi kamieniami i skorupami oraz wylepione gliną.

Początkowo badaczka sądziła, że odkrywane w różnych częściach osady słupy stanowiły elementy ogrodzeń zagród. Jednak w końcu udało się odtworzyć przebieg obwarowania palisadowego(?) całej osady, które chroniło ją od północy, wschodu i południowego wschodu. Palisadzie(?) towarzyszyły stosunkowo głębokie rowy(?). W wersji obowiazującej dzisiaj nie było to obwarowanie sensu stricte, a raczej ogrodzenie. Wejście do osady prowadziło od wschodu. Nie można jednak wykluczyć, że funkcjonowało kilka wejść.

Trzeba przy tym zaznaczyć, że miejsce na osadę nie zostało wybrane przez jej założycieli przypadkowo. Zdecydowali się zasiedlić wzniesienie o naturalnych walorach obronnych. Od zachodu i południa osadę chroniły strome stoki doliny Małej Ślęzy i bezimiennego cieku. Wzniesienie łagodnie opadało ku północy. W miejscach, gdzie dostęp do wnętrza osady był łatwiejszy budowniczowie wznieśli obwarowania/ogrodzenia.

W południowej, najwyższej części osady, w ostatnim sezonie badawczym realizowanym przez Olenę Prus odkryto 6 jam zawierających m.in. zabytki kultury pucharów lejkowatych. Była to zagroda z budynkiem mieszkalnym typu półziemiankowego i jamy zasobowe, służące do przechowywania np. surowców. Oprócz tego znaleziono prawie idealnie okrągły, lekko zagłębiony obiekt o pierwotnie pionowych ściankach i płaskim dnie, który miał następujące wymiary: średnica - 1,2 m, głębokość – 0,26 m. W jego wnętrzu odkryto: ułamki ceramiki KPL (większość) i KL, przęśliki KPL, siekierki i ich fragmenty oraz miniaturową siekierkę, typowe dla KPL, 2 tłuczki kamienne KPL, 6 wyrobów krzemiennych KPL lub KL. Z licznych fragmentów ceramiki kultury pucharów lejkowatych udało się odtworzyć bardzo starannie wykonane naczynia: 2 amforki i 2 misy. Krzysztof Czarniak, który dokładnie przestudiował dokumentację i zabytki z badań prowadzonych w latach 1978-1988, sugeruje, że jama ta mogła być miejscem kultowym, w którym składano dary. Świadczy o tym m.in. bardzo różnorodny asortyment.

W 2007 r. Krzysztof Czarniak podjął badania weryfikacyjne stanowiska Zarzyca 6/114. Wykopy badawcze miały łączną powierzchnię 1,28 ara. Wyeksplorowano 24 jamy, przy czym 4 z nich stanowiły kontynuację jam ujawnionych w trakcie poprzednich sezonów badawczych. Pozostałe były nowym odkryciami. W trakcie tych badań udało się odkryć ślady penetracji terenu sprzed założenia osady kultury lendzielskiej. W jednej z jam znaleziono ułamek ceramiki z ornamentem typowym dla kultury ceramiki wstęgowej rytej, pochodzący z czary. Według badacza przynajmniej jeden obiekt nieruchomy lub nawet kilka mogło być pozostałościami działalności ludności KCWR.

W trakcie badań w 2007 r. odkryto relikty półziemianki, palenisk, jam zasobowych i dołków posłupowych. Pod półziemianką znaleziono zniszczony, wcześniejszy grób, o którego obecności świadczy wyposażenie, w tym wypadku fragmenty amforki i prostokątnego naczynia wanienkowatego.

W trakcie badań wykopaliskowych pozyskano bardzo dużo tzw. zabytków ruchomych. Najwięcej pochodziło z obiektów. Były to przede wszystkim ułamki ceramiki, z których udało się w warunkach laboratoryjnych odtworzyć naczynia: misy, puchary na pustej nóżce, garnki, amfory, amforki, naczynia wanienkowate. Naczynia były wykonane z gliny z domieszką mineralną, czasem ceramiczną. Zdobiono je liniami rytymi, nakłuciami w różnych konfiguracjach, dołkami palcowymi, ornamentami malowanymi czerwona farbą w zależności od panujących w danym okresie preferencji stylistycznych. Licznie wystąpił materiał krzemienny z różnych faz jego obróbki oraz narzędzia, w tym wypadku drapacze, retuszowane wióry, wkładki do sierpów. W działalności krzemieniarskiej wykorzystywano głównie występujący w pobliżu krzemień bałtycki, ale wyróżniono również wytwory z krzemienia jurajskiego i czekoladowego. Wśród zabytków kamiennych znalazły się m.in. siekierki, odpady produkcyjne w postaci czopów wiertniczych, płytki szlifierskie, rozcieracze. Poza tym znaleziono przęśliki i ciężarki tkackie. Kości zwierzęce odkryte w jamach były w bardzo złym stanie i niestety nie nadawały się do analizy. Asortyment wskazuje jakie były główne aktywności gospodarcze mieszkańców osad. Działały na pewno warsztaty garncarskie, krzemieniarskie, tkackie, uprawiano rolę i hodowano zwierzęta.

W ramach akcji weryfikacyjno-poszukiwawczej Archeologicznego Zdjęcia Polski realizowanej na obszarze 88-27 w 1984 r., Anna Kulczycka-Leciejewiczowa opracowała kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: zabytek jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 03-06-2020