Historia obiektu

W 1358 r. biskup wrocławski sprzedał książętom oleśnickim dobra milickie, które były w posiadaniu kapituły od około 1115 roku. W 1492 r., po śmierci ostatniego Piasta oleśnickiego majątek przeszedł w ręce króla Czech – Władysława Jagiellończyka. W 1494 r. król przekazał dobra wraz z Miliczem i Żmigrodem swojemu zaufanemu Zygmuntowi von Kurzbach, w celu utworzenia wolnego państwa stanowego. W 1521 r. synowie Zygmunta podzielili państwo milickie na dwa organizmy: wolne państwo stanowe żmigrodzkie i wolne państwo stanowe milickie. W 1590 r. zmarł ostatni męski przedstawiciel rodu Kurzbachów z linii milickiej - Heinrich von Kurzbach. Na mocy jego testamentu milickie państwo stanowe otrzymał Joachim III von Maltzan, zięć Anny z domu baronowej von Kurzbach z Milicza. Joachim III zmarł w 1625 r., przedtem sprzedając Sułów, który również należał do dóbr milickich. Pozostałą część państwa podzielili między siebie jego synowie. Najstarszy z nich Joachim IV (1593-1654) otrzymał Milicz z przyległościami, młodszemu Hansowi Bernhardowi II (1597-1667) przypadło m.in. Nowe Grodzisko (Neuschloss) i Wierzchowice, a najmłodszemu Wilhelmowi (ur.1600 r.) Cieszków (Freyhan). Cesarz Leopold I podniósł dobra wierzchowicko-nowogrodzkie do rangi wolnej ordynacji, z której wydzielono mniejszą ordynację nowogrodzką. Jej kolejnymi właścicielami byli Heinrich Leopold i August Eberhard, który w 1717 r. sprzedał majątek rodzinie von Reichenbach. W rękach Reichenbachów dobra pozostawały do 1819 r. Po śmierci Heinricha Wilhelma ostatniego przedstawiciela linii von Reichenbach-Neuschloss, mniejszą ordynację (Freie Minder Standesherrschaft Neuschloss), odziedziczył jego krewny Hans Heinrich X hrabia von Hochberg, baron von Fürstenstein. Po jego śmierci ordynacja przeszła w ręce najstarszego syna Hansa Heinricha XI, który po roku 1861 a przed 1866 przekazał ją bratu - Hansowi Heinrichowi XIV Bolkowi.

Trudno powiedzieć, kiedy powstała osada Nowe Grodzisko (Schmeliske), związana z wsią Nowy Zamek  (Neuschloss). Być może nastąpiło to już w średniowieczu, gdy dobra milickie należały do biskupstwa wrocławskiego, o czym mogą świadczyć znaleziska ceramiki określonej jako średniowieczna dokonane na terenie założenia obronnego, może za czasów książąt oleśnickich lub w okresie funkcjonowania wolnego państwa stanowego. Powstanie osady mogło być związane z budową i utrzymaniem stawów. Pierwsze stawy w kotlinowych rozszerzeniach doliny Baryczy tworzyli w XIII w. cystersi. Wiadomo, że w połowie XIV w. w Nowym Zamku, z którym związana była osada Nowe Grodzisko istniała prepozytura. W dokumencie z 1355 r. jako świadek wymieniony został prepozyt Jan z Nowego Zamku (Novum Castrum) koło Milicza. Budowę i eksploatację stawów kontynuował Zygmunt von Kurzbach, który miał w tym zakresie duże osiągnięcia.

Nie można wykluczyć, że w miejscu późniejszego zamku von Maltzanów lub w pobliżu istniało w okresie średniowiecza założenie obronne strzegące przeprawy przez Barycz.

Według Katalogu zabytków sztuki (...) zamek na wyspie obok przeprawy przez Barycz wzniesiono w 1630 r. dla któregoś z Joachimów von Maltzan. W tym czasie Joachim III już nie żył, a Joachim IV nie był właścicielem tej części państwa stanowego. Z kolei w Neu vermehrtes Historisch- und Geographisches Allgemeines Lexicon (...) znajduje się informacja, że zamek wybudował Hans Bernhard II von Maltzan. Ta druga wersja wydaje się bardziej prawdopodobna, jako że Nowe Grodzisko należało wówczas do niego.

W 1681 r. nastąpiła rozbudowa założenia, w 1751 r. przebudowa. Już pod koniec XVII w. na północ i północny wschód od zamku zaczął kształtować się folwark. Do dzisiaj zachowały się dwa budynki wzniesione w 3 ćwierci XIX wieku za czasów Hansa Heinricha XIV Bolka. Są to dawny budynek administracyjny i dawna świniarnia.

W 2 poł. XVIII wieku, gdy ośrodek ordynacji przeniesiono do Wierzchowic zamek zaczął podupadać. Do roku 1930 były widoczne pozostałości zabudowań.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Kotliny Milickiej, nad Baryczą w osadzie Nowe Grodzisko, na południe od wsi Nowy Zamek, na terenie parku krajobrazowego "Dolina Baryczy", na wschód i na północ od zespołu stawów. Teren zadrzewiony.

Opis stanowiska:

Zamek został wzniesiony na planie czworoboku. Nasyp od północy, zachodu i południa otoczony jest wałem szerokości 2 m i wysokości 1 m, być może z bastionami w narożach oraz fosą szerokości od 10 – 12 m. Powierzchnia całego założenia wynosi nieco ponad 75 arów.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko archeologiczne nie było badane wykopaliskowo. W 2002 r. przeprowadzono inspekcję konserwatorską, w trakcie której znaleziono ułamki ceramiki, którą datowano na średniowiecze i okres nowożytny. W 2003 r. Patrycja Okoń opracowała dwie karty ewidencyjne stanowiska archeologicznego dla tego samego obiektu, który znajduje się na granicy dwóch obszarów AZP.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 29-06-2020