Historia obiektu

Według badaczy w czasie, gdy najłatwiej dostępne do eksploatacji złoża złota w rejonie Lwówka Śląskiego i Złotoryi ulegały stopniowemu wyczerpaniu, odkryto w 1344 r. nowe złoża w rejonie Mikołajowic. W 1345 r. książęta legniccy Wacław i Ludwik nadali miejscowości prawa miejskie i ordynację górniczą. Wywołało to pewne zaniepokojenie wśród mieszczan z Legnicy, Złotoryi, Chojnowa i Lubina, którzy inwestowali w górnictwo i hutnictwo w okolicach Złotoryi. Książęta starali się uspokoić nastroje poprzez złożenie miastom gwarancji dawnych praw. Legnicy zapewnili również monopol na hutnictwo złota pochodzącego z mikołajowickiego rejonu ekploatacji. Nowe tereny górnicze  miały nigdy nikomu nie zostać odsprzedane. W celu zorganizowania wydobycia książęta zaciągnęli pożyczkę u mieszczan wrocławskich, którą mieli spłacać dochodami i dziesięcinami ze swoich dóbr oraz dochodami z robót górniczych. W tym samym czasie znaleziono kolejne złoża w okolicy Wądroża Wielkiego i Małego. Tam również rozpoczęto wydobycie.

Złoża złotonośne w mikołajowickim rejonie eksploatacji, który ciągnął się od Legnickiego Pola na zachodzie, przez Strachowice i Mikołajowice w centrum, po Wądroże Wielkie i Małe na wschodzie, miały inną specyfikę niż złoża w okolicach Złotoryi. W związku z tym konieczna była rozbudowa infrastruktury – kruszarnie, stępy ręczne i nożne, systemy płuczek, potrzebnej do odzyskiwania kruszcu, co niewątpliwie wymuszało większe nakłady finansowe.  Wkrótce okazało się również, że poziom wód gruntowych w rejonie eksploatacji jest tak wysoki, że aby prowadzić dalszą działalność konieczne jest stałe odwadnianie szybów.

Szacuje się, że w okresie największej "gorączki złota" w latach 1343-1344 w mikołajowickim rejonie eksploatacji mogło działać 10-15 tysięcy gwarków, a w ciągu tygodnia odzyskiwano nawet 27-30 kg kruszcu. Jednak dla książąt legnickich (głównie Wacława) to było zbyt mało, tym bardziej że oprócz własnych zobowiązań odziedziczyli długi swojego ojca, Bolesława III Rozrzutnego. Po spłaceniu jakichś części zadłużenia brali kolejne pożyczki. Książęta zastawiali regularnie "urbarum nostram" z robót w Mikołajowicach, Strachowicach i Wadrożu. Zastawili złote monety z mennicy legnickiej bite ze złota mikołajowickiego, dochody z miejskiej wagi górniczej, a nawet dochody ze sprawowania sądownictwa.

W ciągu 30 lat kopalnie podupadły. Nieodwadniane szyby uległy zalaniu. Książę Wacław zmarł w 1364 r., obłożony ekskomuniką za długi. Jego syn Ruprecht zobowiązał się spłacić zobowiązania ojca. Postanowił ponownie uruchomić kopalnie, aby uzyskać dochody na spłaty. W 1404 r. znalazł nawet inwestora w osobie proboszcza Michała z Niemieckiego Brodu (obecnie Czechy), który zapewniał, że odwodni kopalnie w sposób mniej kosztowny niż przy zastosowaniu kieratów konnych. Prawdopodobnie chodziło o kunszty wodne lub system sztolni odwadniających czy rozkopy. Ruprecht ze swojej strony obiecywał Michałowi koncesję na roboty górnicze we wszystkich dawnych kopalniach i jednorazowo 50 grzywien złota. Umowa prawdopodobnie nie została zrealizowana.

Kolejni książęta również próbowali reaktywować górnictwo w mikołajowickim rejonie ekploatacji oraz w okolicach Złotoryi. W 1661 r. na tych terenach działał różdżkarz z Feibergu, niejaki Braun, który miał znaleźć złotonośne złoża. Nie odniósł sukcesu, podobnie jak poszukiwacze działający w 1675 r. na polecenie ostatniego Piasta – księcia Jerzego Wilhelma. W 1781 r. rozpoczęto na rozkaz Fryderyka Wielkiego poszukiwania w rejonie Mikołajowic i Strachowic, również bez sukcesów.

W 1826 r. mierniczy Heller opracował plan przeglądowy terenów górnictwa mikołajowickiego rejonu eksploatacji „Handzeichnung der Gegend von Wahlstadt, Nicolstadt, Gross Und Klein Wandris bis Mertschutz, mit den daselbst noch vorhandenen alten Pingen Und Quarz Felsen”.  Według tego planu złoża były zlokalizowane w pobliżu Legnickiego Pola, między Strachowicami a Mikołajowicami, na północ od Wądroża Małego, na wschód i południowy wschód od Wądroża Wielkiego.

W latach 1842-45 przekopano stare zwały kopalniane i wydrążono trzy szyby poszukiwawcze głębokości – 26, 28, 31 m, które zostały zalane przez wody gruntowe nim górnicy dotarli do właściwego złoża. Pobrano jednak próbki do badań na zwartość złota. Okazało sie, że wyniki oscylowały między 0,043 do 0,97 g na tonę.

W 1898 r. poszukiwania prowadzono na wzgórzu Roter Berg i przy Legnickim Polu (Wahlstatt). Ekipa złożona z 20 górników wydrążyła nawet szyb/sztolnię poszukiwawczy długości 42 m. Jednak wyniki nie były zadowalające i nie kontynuowano prac.

W 1924 r. firma Schöler&Corp. z Frankfurtu wykonała odwierty, które wykazały, że złoże złota w rejonie mikołajowicim nie występuje w sposób ciągły. Tworzy czapy złotonośnych osadów. Dla próbki z Wądroża uzyskano wówczas wyniki od 1,6 do nawet 37,2 g złota na tonę.

Od tego czasu do lat 90. XX wieku na złotonośnych terenach w okolicach Mikołajowic odbywały się wyłącznie badania geologiczne i archeologiczne.

Pierwsze prace wykopaliskowe podjęto w latach 1973-74. Kierował nimi Józef Kaźmierczyk. Badania prowadzono w lesie między Mikołajowicami a Legnickim Polem oraz na południowy wschód od Wądroża Wielkiego. Badania w Legnickim Polu kontynuował Stanisław Firszt w latach  1984-1985, 1987-1988. W latach 1992-1993 prowadzono badania ratownicze na trasie budowy sieci wodociągowej między Legnickim Polem, Mikołajowicami i Wądrożem Wielkim.

W 1996 r. koncesję na poszukiwanie kruszcu uzyskała firma Frontier. Prace miała prowadzić firma Sudety Mining, ale ponieważ ceny złota spadły drastycznie nie podjęto działań poszukiwawczo-eksploatacyjnych. W 2020 r. Ministerstwo Środowiska zatwierdziło dokumentację geologiczną złoża rudy złota „Mikołajowice", którą złożyła spółka Sudeckie Kopalnie Surowców Mineralnych. Spółka może rozpocząć starania o uzyskanie koncesji wydobywczej.

Źródła pisane wskazują, że prace górnicze w rejonie Mikołajowic rozpoczęły się około połowy XIV wieku, w Wądrożu Wielkim kilka lat później. Według Józefa Kaźmierczyka, który przeprowadził badania wykopaliskowe w Wądrożu Wielkim, tamtejszą kopalnię można datować na XII-XIII wiek. Badacz uważał, że XIV-wieczne technologie pozyskiwania kruszców były bardziej zaawansowane niż to z czym zetknął się w kopalni w Wądrożu Wielkim. Oprócz analogii do  innych kopalni na terenie Śląska oraz rozważań na temat rozwoju technologii, badacz nie podał żadnych innych dowodów, np. datujących zabytków ruchomych odnalezionych na terenie kopalni, na tak wczesną chronologię obiektu. Według Oleny Prus, która opracowała kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego kopalnia działała w okresie XIII-XIV wieku.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Równiny Chojnowskiej, u podnóża Wzgórz Strzegomskich, na południowy wschód od wsi, około 100 m na wschód od szkoły, na terenie częściowo zalesionym.

Opis stanowiska:

Do rejestru zabytków wpisano obszar kilkunastu arów, na którym znajdują się pozostałości wyrobisk w postaci zagłębień terenowych średnicy do kilku metrów i hałd. Według mapy z roku 1826 zasięg rejonu wydobycia złota w Wądrożu Wielkim jest znacznie większy (ok. 350 x 100 łatrów pruskich czyli ponad 15 hektarów).

Stan i wyniki badań archeologicznych:

W 1974 r. zespół badaczy z ówczesnej Katedry Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego pod kierownictwem Józefa Kaźmierczyka rozpoczął badania wykopaliskowe stanowiska 1 w Wądrożu Wielkim. Poprzedzające wykopaliska badania powierzchniowe pozwoliły zidentyfikować relikty wyrobisk w postaci zagłębień terenowych, hałd, potłuczonych bloków kwarcu rozrzuconych na powierzchni pól, wzdłuż cieku. W ich pobliżu odkryto ślady osadnictwa pradziejowego, wczesnośredniowiecznego i średniowiecznego. Badania wykopaliskowe objęły część działki górniczej, 2 hałdy urobku, sondażowe koryto cieku długości około 100 m.

Badacze podjęli próbę rekonstrukcji sposobu zagospodarowania działki górniczej. Według Józefa Kaźmierczyka pod koniec pierwszego etapu zagospodarowania działka przypominała parów o płaskim dnie i łagodnych zboczach/pochylniach. Długość wszystkich elementów: dna i zboczy wynosiła łącznie 30 m. Dno tego parowu znajdowało sie na głębokości 2,5 m.

W drugim etapie w dnie wytyczono prostokątny szyb, na zboczach-pochylniach zainstalowano ciągi płuczek i magazyny. Na obrzeżach pochylni miały znajdować się systemy rur doprowadzających i odprowadzających wodę. Prace w drugim etapie mogły przebiegać jednocześnie lub stopniowo w zależności od ilości zatrudnionych gwarków. Zespoły płuczek były przegradzane systemami sit z oczkami różnej wielkości.

Dopiero w trzecim etapie rozpoczynała się właściwa eksploatacja złóża. Urobek był wielokrotnie przepłukiwany, tak aby uzyskać mieszankę, która nadawała się do odkruszcowania. Nie można wykluczyć, że ostatnim etapem było przemywanie w miskach.

Działalność kopalni została prawdopodobnie przerwana nagle, o czym świadczy pozostawienie w płuczkach urobku w różnym stanie przemycia.

Według Józefa Kaźmierczyka taki sposób zagospodarowania działki górniczej był stosowany na Dolnym Śląsku w XII-XIII wieku. W XIV wieku również występował, chociaż wówczas istniały już bardziej zaawansowane metody wydobywcze.

Badania w Wadrożu Wielkim miały być kontynuowane, ale brak informacji na ten temat.

W 1984 roku w ramach realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczej Akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski dla obszaru 79-22, Olena Prus opracowała kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego dla kopalni złota w Wądrożu Wielkim. Według niej obiekt należy datować na XIII-XIV wiek.

W latach 1992-93 prowadzono ratownicze badania archeologiczne na trasie przebiegu wodociągu między Legnikim Polem przez Mikołajowice do Wądroża Wielkiego. Przebadano kilka obiektów, które mogły mieć związek z obsługą pól górniczych.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: zabytek jest dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 09-06-2020 r.