Historia obiektu

Pierwsze wzmianki o Pogalewie (Pogelau) pochodzą z 1253 roku. W 1259 r. książę głogowski Konrad I zezwolił na lokowanie wsi Pogalov na prawie flamandzkim. W 1262 r. władca odstąpił biskupowi wrocławskiemu 24 łany w Pogalewie w zamian za wsie Quassanitze i Chrenchize. W tym samym roku książę wrocławski Henryk III sprzedał biskupowi Tomaszowi las, zlokalizowany naprzeciw dworu w Pogalewie. W 1315 r. w Pogalewie wystawił swój dokument biskup Henryk z Wierzbnej. W 1344 r. zawarto w Bierutowie w obecności książąt, rycerzy i mediatora - arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława, ugodę między księciem oleśnickim Konradem I a biskupem wrocławskim Przecławem. Książę i biskupi od lat byli w sporze, który skutkował wzajemnymi najazdami, podpaleniami i rabunkami. Lokalna wojna rozpoczęła się jeszcze za czasów biskupa Nankera, czyli przed 1241 r., gdy biskup zmarł, od oblężenia przez księcia Konrada I dworu biskupiego w Pogalewie.

W dokumentach z lat 1421 i 1425 wymieniane jest allodium w Pogalewie Małym (allodium in parva Pogelaw). W XV w. Pogalewo Wielkie i Małe zostały przez biskupa wrocławskiego Konrada sprzedane za 200 grzywien groszy i 160 grzywien halerzy Katarzynie wdowie po Świdrygiele Haugwitzu i jej córkom: Magdalenie, Katarzynie i Barbarze. W 1460 r. właścicielki odsprzedały dobra braciom Mikołajowi Starszemu i Mikołajowi von der Nympke zwanym Dzalusch. Od tego czasu klucz pogalewski pozostawał w rękach prywatnych. Prawdopodobnie w 2 połowie XIX wieku zaczęto użytkować pozostałości dworu gospodarczo. Wybudowano w kopcu piwnicę-lodownię, co spowodowało zniszczenia zachowanych reliktów założenia.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Wysoczyzny Rościsławskiej, w dolinie Odry, we wschodniej części wsi, na wschód od zabudowań dawnego folwarku i na południowy wschód od miejsca po pałacu, za stawami, na terenie parku pałacowego.

Opis stanowiska:

Dwór, po którym zachował się kopiec znajdował się w centrum rozległego trapezowatego plateau o wymiarach 49-79×85 m, otoczonego fosą szerokości 22-25 m, której pozostałości są widoczne od wschodu i północnego wschodu. Wymiary kopca u podstawy wynoszą 30,5×38 m, u góry 12,5×22 m, wysokość 4-5 m. Nasyp jest częściowo zniszczony przez piwnicę-lodownię(?), którą weń wkopano w XIX wieku. Opis stanowiska został zaktualizowany na podstawie danych lidarowych przez Dominika Nowakowskiego.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko archeologiczne było znane przed 1945 r. Z 1915 r. pochodzi opublikowana w pierwszym tomie czasopisma Altschlesien informacja o grodzisku w Pogalewie Małym. Przed 1930 r. Max Hellmich badał stanowisko powierzchniowo. Kolejne prospekcje miały miejsce po 1945 r.: 1957 r. – Stanisław Siedlak, 1964 r. – Katarzyna Złotkowska, 1976 r. – Antoni Pawłowski, 1978 r. – Anna Piwko. W 1967 r. przeprowadzono badania wiertnicze.

W 1993 r. w czasie realizacji weryfikacyjno-poszukiwawczych badań Archeologicznego Zdjęcia Polski Ludwik A. Kamiński opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego wpisanego do rejestru zabytków. Badacz uznał, że obiekt nie jest grodziskiem. Podstawą wysunięcia takiego wniosku były wyniki badań wiertniczych przeprowadzonych w 1967 r. Ustaleń tych nie zweryfikowano.

Grodzisko zostało zinwentaryzowane przez zespół badaczy z Politechniki Wrocławskiej na podstawie materiałów z laserowego skaningu lotniczego pozyskanych z zasobów Centralnego Ośrodka Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej. Z wynikami analiz opublikowanymi w 2019 r. można zapoznać się na stronie internetowej projektu badawczego:

http://www.odgrodudozamku.pl/stanowisko/pogalewo-male-st-1-motte (dostęp 12.09.2024)

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 17-12-2020 r.