Historia obiektu

Gród nad Witką wznieśli w IX w. Bieżuńczanie, którzy według wielu badaczy byli "podplemieniem" Milczan. W Geografie bawarskim wymienione zostały dwa grody Bieżuńczan. Gód niedowski jest typowany na centralny ośrodek osadniczo-militarny plemienia, za czym przemawiają np. rozwinięte konstrukcje obronne (wały z kamienną oblicówka) oraz bogactwo kultury materialnej (militaria wczesnokarolińskie, starowęgierskie i czeskie). Według tej teorii gród w Białogórzu, któremu towarzyszy rozległe cmentarzysko kurhanowe miałby pełnić funkcje ideologiczno-religijne. Koncepcja powyższa wymaga oczywiście dopracowania, któremu przysłużyłoby się wnikliwe przebadanie innych obiektów, np. w Bratkowie, Pieńsku, Posadzie (st. 2).

Krzysztof Jaworski sugeruje, że na początku X w. gród niedowski mógł zostać zajęty przez Czechów. Nie wiadomo jednak na jak długo. Pod koniec X w. Śląsk wszedł w skład państwa Mieszka I. Prawdopodobnie gród obsadziła wówczas drużyna związana z nową opcją polityczną.

Pewne jest, że założenie obronne funkcjonowało do początku XI w., gdy zostało spalone i opuszczone. W czasie 200 lat zdarzyły się dwie przerwy w działalności grodu, być może spowodowane zmieniającą się sytuacją polityczną.

W okresie późnego średniowiecza opuszczony gród został krótkotrwale zasiedlony.

Pierwsze wzmianki o wsi Niedów pochodzą z XIV wieku. Istnienie parafii odnotowano w 1346 r. W trakcie budowy zapory na Witce pod koniec lat 50. i w latach 60. XX w. w celu utworzenia zbiornika, który miał zaspokajać potrzeby technologiczne elektrowni Turów, duża część wsi wraz z pałacem uległa zniszczeniu.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Pogórza Izerskiego, na szczycie skalistego wzniesienia o nazwie Słowiańskie Wzgórze (220 m n.p.m.), nad rzeką Witką - prawobrzeżnym dopływem Nysy Łużyckiej, około 300 m na wschód od centrum wsi Niedów.

Opis stanowiska:

Założenie obronne składa się z dwóch członów. Wymiary całego obiektu wynoszą 75 x 65 m: I człon - 46 x 36 m, II człon – 30 x 25 m. Człon główny (większy) jest otoczony wałem o zachowanej wysokości 2-4 m. Jego szerokość u podstawy wynosi 5-9 m (rozsypisko). Od północy i północnego wschodu do członu głównego przylega platforma - podgrodzie. Do roku 1926 widoczne były tam umocnienia o zachowanej wysokości do 0, 5 m i mały zbiornik wodny. W XIX wieku istniała trzecia platforma z kopcem. Być może były to ruiny kaplicy św. Wolfganga.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Stanowisko archeologiczne było znane w XIX wieku. W 1891 r. badał je wykopaliskowo L. Feyerabend. Potem regularnie prowadzono badania powierzchniowe, inspekcje konserwatorskie, inwentaryzacje: 1926, 1929-1934, 1936, 1939, 1943, 1959, 1965, 1966, 1969, 1070, 1974, 2002.

W 1959 r. stanowisko badał sondażowo Andrzej Gałuszka. W latach 1969 i 1970 badania wykopaliskowe prowadzili Jerzy Pyrgała i Leszek Gajewski. W latach 1984-1987 badaniami wykopaliskowym kierowała Halina Śledzik-Kamińska.

W 1891 r. L. Feyerabend założył kilka wykopów sondażowych, z których pozyskał ułamki wczesnośredniowiecznej ceramiki.

W trakcie badań w latach 1969-1970 m na majdanie członu I odkryto pozostałości drewnianego domostwa, w którym znaleziono 2 pojemniki z kory, zawierające około 100 kg zwęglonych ziaren pszenicy i żyta, łopatkę piekarską i naczynie gliniane, w pobliżu znajdował się fragment kamienia żarnowego. Na podgrodziu nie znaleziono reliktów zabudowy. Wydzielono co najmniej 4 fazy budowy wałów. Pozyskany w trakcie badań materiał ceramiczny, przedmioty metalowe – w tym żelazne noże oraz  grot pozwoliły badaczom na datowanie założenia obronnego na IX-XI wiek.

Wielosezonowe badania wykopaliskowe przeprowadzone przez Halinę Śledzik-Kamińską dostarczyły znacznie więcej informacji na temat konstrukcji umocnień, bramy, rozplanowania zabudowy. Pozyskane, bardzo charakterystyczne zabytki metalowe, pozwoliły precyzyjnie datować fazy zagospodarowania grodu. Halina Śledzik-Kamińska określiła czas powstania założenia na IX w., a kres jego funkcjonowania na XI wiek. Wydzieliła dwie fazy: IX-pocz. X w. oraz schyłek X-XI wiek. W XI w. gród został spalony.

Krzysztof Jaworski uważa, że założenie obronne funkcjonowało w trzech okresach, które bardzo dobrze datują zabytki metalowe.

I faza – IX wiek. Z najstarszą fazą łączą się ostrogi oczkowate naśladujące wyroby wczesnokarolińskie. Widoczne są tu wpływy z zachodniej Europy.

II faza – X wiek. Tę fazę reprezentują topór typu czeskiego oraz fragment żelaznego wędzidła, nawiązującego do wyrobów starowęgierskich. W tym wypadku widać wpływy południowoeuropejskie, z kształtującego się po upadku Państwa Wielkomorawskiego, państwa czeskiego. Do tej fazy można również zaliczyć grot strzały łuku z trzpieniem (element starowęgierski) oraz masywną tulejkowatą radlicę i fragment półkoska. Podobne okazy wystąpiły w nawarstwieniach datowanych na IX i pocz. X w. w Gilowie, Starym Książu i Bolesławcu.

Fazę III datowaną na początek XI w. reprezentują ostrogi typowe dla tego okresu. Między poszczególnymi fazami użytkowymi miały, według Krzysztofa Jaworskiego, następować przerwy osadnicze.

Halina Śledzik-Kamińska wydzieliła dwie fazy budowy niedowskich umocnień. W starszej fazie (IX w.) wzniesiono wał o konstrukcji rusztowej – 4 lub 5 poziomów belek ułożonych poprzecznie do przebiegu wału było przesypywanych żwirem i gliną. Od strony wewnętrznej wał był prawdopodobnie licowany belkami. Jego szerokość wynosiła 3-3,3 m.

W młodszej fazie, datowanej na X w., wzniesiono kamienny mur szerokości 1,5-1,6 m, którego elementy były spojone gliną. Według Krzysztofa Jaworskiego kamienny mur również można wiązać z wpływami czeskimi.

Niestety nie dokończono eksploracji pozostałości bramy, zlokalizowanej od północnego zachodu. Zbadano tylko jej północne ramię, którego długość wynosiła 4 m, zaś szerokość 2 m. Ramię posadowiono na glinianym podsypie. Zbudowano je z dużych, łamanych kamieni łączonych gliną. Od zewnątrz oblicówka była wykonana bardzo starannie, czego nie można powiedzieć o wewnętrznej stronie. Przy okazji badania ramienia bramy stwierdzono, że jej przedsionek był wyłożony gliną i kamieniami, które tworzyły swego rodzaju bruk.

Zabudowa grodu była zlokalizowana przy wałach. Odkryto budynki mieszkalne wziemne – ziemiankę, półziemiankę i dwa budynki naziemne wzniesione prawdopodobnie w konstrukcji zrębowej. Poza tym szereg obiektów gospodarczych. Wokół niektórych znaleziono jamy posłupowe. Być może słupy podtrzymywały zadaszenia, osłaniające miejsca pracy. Do najciekawszych obiektów należała wykuta w skale cysterna głębokości do 1,6 m, służąca do gromadzenia wody. Wymiary obiektu wynosiły 4 x 5 m. W centralnej części znajdowało się zagłębienie w formie leja o powierzchni około 1 m2. Na ścianach cysterny widoczne były gniazda belek, które dźwigały zadaszenie zbiornika. Z czasem zmieniło się przeznaczenie cysterny. Po zasypaniu przegłębienia wzniesiono dużą półziemiankę.

Innym ciekawym odkryciem były relikty konstrukcji przy południowym odcinku wału. Według Haliny Śledzik-Kamińskiej to pozostałości zabudowy przywalnej. Do wewnętrznej ściany wału miały być dobudowane ściany. Dachy oparte były z jednej strony o koronę wału, z drugiej o dobudowane ściany. Być może jeden dach przykrywał kilka budynków.

W trakcie ostatniego sezonu badawczego na podgrodziu odkryto studnię z kamienną cembrowiną.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 04-05-2020 r.