Historia

Układ urbanistyczny Krzepic na prawym brzegu Bieszczy, u ujścia do Liswarty, wytyczony został najprawdopodobniej w drugiej połowie XIV wieku, w związku z lokacją miasta przeprowadzoną przez króla Kazimierza Wielkiego w 1364 roku oraz hipotetyczną translokacją starszej osady targowej na lewym brzegu rzeki (Starokrzepice). Na kształt miasta, stopniowo powiększanego w XV i XVI wieku, od strony południowej i wschodniej, kluczowy wpływ miało położenie na szlakach handlowych z Rusi oraz Krakowa w kierunku Wielkopolski i Śląska oraz na granicy z księstwem opolskim, wchodzącym od 1327 roku w skład Królestwa Czech. Podobnie, jak w przypadku innych miast kazimierzowskich na północnej i północno-zachodniej granicy Królestwa Polskiego, np. Lelowa czy Żarnowca, bezpośrednio przed lokacją, przed 1356 rokiem, w pobliżu miasta wzniesiono zamek przeznaczony do obrony granicy oraz na ośrodek dóbr monarszych, a po 1396 roku –  na centrum starostwa niegrodowego w rękach dzierżawców dóbr królewskich.

Pierwotny, niewielki, szachownicowy układ miasta, złożony z prostokątnego rynku, sześciu odchodzących od niego ulic i otaczających go bloków zabudowy, w tym północno-zachodniego z kościołem parafialnym, został ściśle podporządkowany przebiegowi wspomnianych szlaków handlowych. Główna oś kompozycyjna układu pokrywała się z przebiegiem szlaku z zachodu od granicy państwowej, w kierunku na wschód do Częstochowy i na południe do Krakowa. W wyniku pomyślnego rozwoju gospodarczego miasta w XV i XVI wieku, obszar miasta był stopniowo powiększany o tereny rozwiniętych wzdłuż szlaków przedmieść. Już na początku XV wieku na przedmieściu wschodnim funkcjonował zespół szpitala miejskiego z kaplicą św. Ducha i Stanisława, natomiast w latach 60. XV wieku do miasta sprowadzony został z inicjatywy starosty krzepickiego, Hinczy z Rogowa, zakon kanoników regularnych św. Augustyna, dla którego w XVI wieku przy kościele parafialnym św. Jakuba wybudowano murowany klasztor, w którym zakon funkcjonował do 1810 roku.

W pierwszej połowie XVI wieku, w rezultacie wydanego przez króla Zygmunta Starego w 1524 roku przywileju organizacji jarmarku, jak i w związku z potwierdzonym w XVI-wiecznych źródłach pędzeniem wołów z Rusi przez granicę w Krzepicach, w południowo-wschodniej części miasta, przy trakcie krakowskim, wytyczony został drugi plac – rynek bydlęcy, zw. targiem świńskim. Ukształtowany do końca XVI wieku układ urbanistyczny z dwoma placami i siatką ulic, nie został zasadniczo przekształcony w kolejnych wiekach. W pierwszej połowie XIX wieku rozplanowanie miasta poddano regulacji w oparciu o plan przygotowany w 1824 roku. Poszerzono wówczas, kosztem likwidacji części narożnych działek i budynków, wszystkie odchodzące z rynku ulice (Kazimierza Wielkiego, Pronobisa, Krakowską i Krótką). Ponadto, połączono ul. Solną z tzw. targiem świńskim oraz wytyczono ul. Ogrodową. Historyczna zabudowa miasta, do połowy XIX wieku niemal w całości drewniana, była sukcesywnie wymieniana m.in. wskutek częstych pożarów miasta w XV, XVII i XIX wieku, w tym ostatniego, dużego pożaru w 1881 roku.

Pierwsze, nieliczne murowane domy, skupione przy rynku, powstały być może w końcu XVIII lub na początku XIX wieku, na co wskazuje ocalała, starsza struktura murów i sklepień piwnic w przyrynkowych kamienicach z połowy XIX wieku. W drugiej połowie XIX wieku, m.in. w wyniku zniszczeń w pożarze miasta w 1881 roku, jak i dogęszczania zabudowy w związku z rozwojem miasta i rosnącą liczbą ludności, rozpoczął się proces szybkiej wymiany dotychczasowej zabudowy drewnianej w mieście na murowaną. Zachowano przy tym tradycyjną niskią skalę – parterową i jednopiętrową (w rynku), rozmieszczenia w zwartych pierzejach (przy rynku i tzw. targu świńskim) i oraz kalenicowe usytuowania.  

Opis

Miasto Krzepice położone jest w północno-zachodniej części województwa śląskiego, nieopodal Kłobucka. Historyczny układ urbanistyczny rozlokowany jest na niewielkim wyniesieniu na prawym brzegu rzeki Bieszczy, u jej dopływu do Liswarty, która okrąża miasto zakolem od zachodu, północy i południowego zachodu. Na zachód od zespołu staromiejskiego znajduje się szeroka dolina rzeczna Liswarty, na terenie której znajdują się pozostałości XVII-wiecznej twierdzy bastionowej, niesprzężonej z miastem, powstałej na miejscu średniowiecznego zamku kazimierzowskiego z połowy XIV wieku, a także grobla z drogą prowadzącą w kierunku Starokrzepic na prawym brzegu Liswarty. Rejon historycznego miasta sięga w przybliżeniu od zachodu do wschodniej granicy doliny rzecznej, od północy obejmuje ul. Ogrodową do zbiegu z ul. Kościuszki, od wschodu ul. Szkolną i Częstochowską, a od południa sięga do ul. Krakowskiej w rejonie skrzyżowania z ul. F. Nila.

Układ urbanistyczny najstarszej części miasta, wytyczonej w drugiej połowie XIV wieku, cechuje się planem szachownicowym z umieszczonym w centrum prostokątnym rynkiem na osi wschód-zachód. Plac otoczony jest krótkimi blokami zabudowy, w tym północno-zachodnim, w którym znajduje się średniowieczny kościół parafialny pw. św. Jakuba i zabudowania dawnego klasztoru kanoników regularnych. Historyczna, czternastowieczna siatka ulic składa się z dwóch ulic przecinających rynek wzdłużnie, tj. ul. Sienkiewicza i Wieluńskiej oraz czterech dróg wychodzących z poszczególnych narożników rynku, tj. ul. Kazimierza Wielkiego, Krótkiej, Krakowskiej i Jana Pronobisa, skomunikowanych z ulicami na zapleczu bloków, tj. ul. Ciasną, Solną i Dzielną. Kluczowe znaczenie komunikacyjne w momencie założenia miasta, miały trzy wychodzące z rynku ulice: Wieluńska prowadząca w kierunku granicy na Liswarcie, Sienkiewicza prowadząca w kierunku Częstochowy oraz Krakowska prowadząca w kierunku ówczesnej stolicy. Pozostałe ulice miały wyłączenie charakter lokalny. W rezultacie stopniowego rozwoju przestrzenno-gospodarczego Krzepic w XV i XVI wieku, układ urbanistyczny miasta został powiększony o tereny dawnych przedmieść, tj. południowego, którego osią kompozycyjną była ul. Krakowska oraz wschodniego, rozwiniętego wzdłuż obecnej ul. Częstochowskiej. W południowo-wschodniej części miasta, w rejonie ul. Krakowskiej i Częstochowskiej, wykształcił się nowy plac targowy – rynek bydlęcy (tzw. targ świński), czyli obecny plac przy ul. 3 Maja, a istotną rolę komunikacyjną zyskała ul. 3 Maja na zapleczu działek przy ul. Krakowskiej.

We wschodniej części miasta, u zbiegu ul. Szkolnej i Solnej, od co najmniej XV wieku funkcjonował zespół szpitala miejskiego z kaplicą św. Ducha i Stanisława, obecnie nieistniejący. Przypuszcza się, że w rejonie ul. Solnej funkcjonował rynek solny. Układ ulic i placów na terenie zespołu staromiejskiego został ostatecznie ukształtowany po 1824 roku, kiedy to większość dróg i placów o średniowiecznej i nowożytnej genezie została uregulowana i poszerzona. XIX-wieczną genezę ma ponadto m.in. obecny przebieg ul. Ogrodowej oraz południowy odcinek ul. Dzielnej. Tradycyjną dominantą wysokościową w sylwecie zespołu staromiejskiego pozostaje średniowieczny, rozbudowany i zbarokizowany w drugiej połowie XVII wieku, ceglany kościół parafialny pw. św. Jakuba, będący najstarszym zachowanym zabytkiem na terenie miasta, a zarazem jedyną pozostałością po średniowiecznej zabudowie Krzepic, obok dawnego budynku klasztoru kanoników regularnych z XV/XVI wieku, funkcjonującego od XIX wieku jako plebania.

Pozostała zabudowa na obszarze układu urbanistycznego, głównie mieszkalna i gospodarcza, w dużym stopniu historyczna, pochodząca z XIX i pierwszej połowy XX wieku, cechuje się skromną, parterową lub jednopiętrową, kalenicową formą. Mimo, iż do połowy XIX wieku w mieście dominowała zabudowa drewniana, wśród zachowanych obecnie budynków przeważają murowane, wzniesione prawdopodobnie po pożarze miasta w 1881 roku, aczkolwiek ocalało co najmniej kilka domów drewnianych, wzniesionych na przełomie XIX i XX wieku. Zwarta zabudowa w formie jednopiętrowych i parterowych kamieniczek, wzniesionych na starszych, sklepionych piwnicach, skupiona jest przy rynku, oraz częściowo przy dawnym rynku bydlęcym, czyli ul. 3 Maja. Przy odchodzących z rynku ul. Sienkiewicza i Kazimierza Wielkiego zachowała się część tradycyjnych, parterowych domów z sienią przejazdową, natomiast przy wielu innych ulicach dominują typowe, proste, parterowe, wolnostojące domy o charakterze wiejskim. 

Oprac. Agnieszka Olczyk, NID OT w Katowicach, 02.2026 r.