Ruiny zamku w Orzechu - Zabytek.pl
Adres
Świerklaniec
Lokalizacja
woj. śląskie,
pow. tarnogórski,
gm. Świerklaniec
Historia
Sztuczne ruiny nawiązujące i odwołujące się formą do warowni średniowiecznych, wybudowano najprawdopodobniej w XIX wieku, na wzniesieniu położonym między dzisiejszymi miejscowościami – Świerklańcem i Orzechem. Funkcjonalnie i treściowo obiekt powiązany został z zespołem rezydencjonalno-parkowym, należącym do rodziny Henckel von Donnersmarcków (linia świerklaniecko-tarnogórska), ukształtowanym na terenie wspomnianego Świerklańca. Sam Orzech był własnością rodziny Donnersmarków od ok. XVII wieku – spośród 227 ha i 83 a powierzchni, które zajmowała wówczas wieś, 181 ha i 86 a znajdowało się w posiadaniu panów ze Świerklańca. Ruiny stanowiły przykład budowli ogrodowej, charakterystycznej dla parków swobodnych (głownie ogrodów angielskich, typu picturesque, w odmianie romantycznej). Budowle tego rodzaju wznoszone były specjalnie, pozorując ich charakter historyczny, w momencie gdy nie było możliwości włączenia do kompozycji ogrodowej, istniejących, autentycznych ruin. W zależności od koncepcji ogrodu i jego cech stylowych, konstruowano ruiny „antyczne”, „chińskie” lub „gotyckie”. Najczęściej przybierały one postać zrujnowanych mostów, akweduktów, amfiteatrów, łuków triumfalnych, świątyń, zamków, wież, murów obronnych, itp.
Obiekty te wznoszono w celu uzyskania zamierzonego efektu estetycznego i kompozycyjnego. Miały one za zadanie pobudzać do filozoficznej refleksji nad przemijaniem, fizycznym rozpadem materii oraz niedoskonałością myśli ludzkich. Budowla do czasów współczesnych nie zachowała się w swojej pierwotnej formie. Brak jest jednak szczegółowych informacji odnoszących się do okresu i przyczyn jej zniszczenia. Można jedynie przypuszczać, że proces ten rozpoczął się w drugiej połowie XX wieku (i trwa nadal), kiedy to zniszczeniu uległy znajdujące się na terenie świerklanieckiego zespołu rezydencje. W latach międzywojennych w środkowej części dziedzińca ruiny wybudowano wieżę ciśnień.
Opis
Zachowane pozostałości budowli położone są na wschód od miejscowości Orzech. Budowla ta powstała na zadrzewionym wzgórzu, otoczonym dzisiaj polami uprawnymi, historycznie wchodzącymi w skład założenia rezydencjonalnego w Świerklańcu. Budowla w Orzechu swoją formą nawiązywała do średniowiecznego zamku. Wzniesiona została z kamienia łamanego oraz cegły (obramienie wejścia i łuki okienne). W pierwotnej postaci obiekt rozplanowano na rzucie zbliżonym do kwadratu, z czterema basztami usytuowanymi w narożnikach, z których dwie wzniesiono do wysokości przyziemia. W elewacji zachodniej umieszczono ryzalit, a w północnej wejście zwieńczone łukiem ostrym oraz kluczowe otwory strzelnicze. W murach i basztach utworzono dodatkowo otwory okienne, także zakończone łukami ostrymi. Pod względem funkcjonalnym ruiny oprócz roli kompozycyjnej i ozdobnej, pełniły także funkcję chłodnika. Budowla położona w zachodniej części rozległego założenia parkowego, umożliwiała bowiem m.in. odpoczynek w trakcie trwających w świerklanieckich lasach polowań, organizowanych przez rodzinę Henckel von Donnersmarcków. Do chwili obecnej zachowały się jedynie pozostałości jednej baszty oraz przylegające bezpośrednio do niej fragmenty muru. Otoczenie zabytku nadal stanowi drzewostan leśny. Obecnie jest on jednak bardzo zwarty, przez co przyczynia się do znacznego przysłonięcia ekspozycji na budowlę.
Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 31.03.2026 r.
Rodzaj: zamek
Materiał budowy:
kamienne
Styl architektoniczny: nieznana
Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków
Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_24_BK.98587, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_24_BK.317476
Zobacz także w najbliższej okolicy
10 obiektów
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu budynek mieszkalny III
ŚwierklaniecParkowa 10budynek mieszkalny III -
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu budynek mieszkalny II
ŚwierklaniecParkowa 12budynek mieszkalny II
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu ślad osadniczy, st. 1
Świerklaniecślad osadniczy, st. 1
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu kaplica przydrożna
OrzechWieczorkówkaplica przydrożna
-
Dodaj do ulubionych Przejdź do podstrony obiektu leśniczówka, ob. dom
ŚwierklaniecParkowa 4leśniczówka, ob. dom
10Pokaż wszystkie