Historia obiektu

Pierwsza wzmianka o Piątkowej pochodzi z 1458 r., kiedy należała do dobór dubieckich Kmitów. Początkowo prawdopodobnie wchodziła w skład prawosławnej parafii w sąsiednim Żohatynie. Parafia w Piątkowej wymieniana jest w źródłach dopiero w 1552 r. Prawdopodobnie pierwsza cerkiew w Piątkowej powstała w XVI w. Obecną wzniesiono w 1732 r., chociaż niektórzy badacze uważają, że jest to rok jej przebudowy. Generalny remont cerkwi odbył się w 1881 r. W tym okresie malarz Lisiecki przemalował również ikonostas. Pod koniec XIX w. w pn.-zach. części cmentarza cerkiewnego wzniesiono wysoką, drewnianą, wolnostojącą dzwonnicę z izbicą, nakrytą kopulastym hełmem  pobitym blachą i zwieńczonym makowicą.

W czasie  1. wojny światowej cerkiew została uszkodzona (m. in zniszczone zostało opasanie od strony wsch.). W okresie międzywojennym, pomimo doraźnych remontów obiekt był w złym stanie technicznym. Od czasu wysiedleń ukraińskiej ludności w latach 1945-1947 cerkiew pozostawała nieużytkowana. Ok. 1950 r. rozebrano wolnostojącą dzwonnicę. Ikonostas z cerkwi zabezpieczono w drugiej poł. l. 50. XX w. i przewieziono do składnicy zabytków ruchomych w Łańcucie. W 1956 r. wykonano remont podmurowania cerkwi oraz zabezpieczono obiekt. Generalny remont przeprowadzono w l. 1959-1968. W 2017 r. dzięki staraniom Stowarzyszenia „Dziedzictwo Mniejszości Karpackich”, które wydzierżawiło cerkiew na 10 lat rozpoczęto kompleksowy remont obiektu.

Opis

Cerkiew umiejscowiona w środkowej części wsi (obecnie niemal całkowicie wyludnionej), w odległości ok. 200 m na pd. od szosy Dubiecko-Jawornik, nad potokiem, na skraju lasu. Bezpośrednio od strony pn. znajduje się cmentarz parafialny, założony w końcu XIX w., na którym zachowanych jest 10 nagrobków. Całość terenu ogrodzona jest kamiennym murem, w którym strony od zach. znajduje się brama wejściowa. Od jego zewnętrznej strony cmentarz okala wieniec starych drzew.  

Cerkiew jest orientowana, drewniana, wzniesiona w konstrukcji zrębowej, trójdzielna, trójkopułowa, z opasaniem wspartym na masywnych kamiennych słupach. Budynek osadzony jest na podmurowaniu z kamienia rzecznego. Podwaliny i dolne wieńce wykonane są drewna dębowego natomiast zrąb ścian - z drewna iglastego. W zrębie, poniżej opasania widoczne są wydatne ostatki belek wiązanych na obłap. Sanktuarium, nawa i babiniec kwadratowe w planie. Nawa jest najobszerniejsza, sanktuarium nieco mniejsze od babińca. Masyw nawowy w bryle stanowi dominantę. Na zrębie ścian wszystkich trzech pomieszczeń wsparte są oktagonalne tambury, które zamknięto płaskimi stropami. Konstrukcja kopuł o profilach sferycznych jest szkieletowa, w ich dolnej partii zastosowano podcięcie i wydatny okap. Wieńczą je ślepe latarnie z makowicami. U podstawy tamburów znajdują się dachy koszowe, które w sanktuarium i babińcu przechodzą w opasanie. Opasanie od strony wschodniej jest przerwane (po uszkodzeniu nie zostało zrekonstruowane). Ściany powyżej opasania oraz wszystkie połacie dachowe opierzone są gontem. Kamienne słupy dźwigające opasanie otynkowane są zaprawą wapienną i bielone. Do cerkwi prowadzą drzwi z portalem, na którym znajduje się inskrypcja fundacyjna: „Oddaje się tą cerkiew Roku Bożego 1732” (data zapisana zarówno cyrylicą jak i cyframi arabskimi). Drugie, niewielkie drzwi znajdują się w pd. ścianie sanktuarium. W ścianach nawy umieszczone są, symetrycznie względem siebie, zdwojone okna prostokątne, w sanktuarium i babińcu znajdują się niewielkie, pojedyncze okna prostokątne. Wewnątrz, przy zachodniej ścianie nawy znajduje się chór śpiewaczy. Posadzka we wnętrzu ułożona jest z „dzikiego” kamienia. W centralnej części sanktuarium zachowana jest mensa ołtarzowa murowana z dzikiego kamienia.

Z dawnego wyposażenia cerkwi przetrwała do dziś ikona namiestna z wizerunkiem Świętego Jana Chrzciciela (kon. XVII w.), zabezpieczona w Muzeum Zamku w Łańcucie, skąd trafiła do gr. kat. Archikatedry pw. Świętego Jana Chrzciciela w Przemyślu. Stanowi tam dopełnienie siedemnastowiecznego ikonostasu i jest ikoną chramową przemyskiej cerkwi metropolitalnej.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Obiekt dostępny z zewnątrz przez cały rok.

Autor noty: opr. Damian Nowak, OT NID w Rzeszowie, 26-02-2017 r.