Historia

W okresie walk o przynależność państwową Górnego Śląska (1919-1921), Rozmierz stanowiła istotny punkt oporu na mapie powiatu strzeleckiego. Dążenia propolskie mieszkańców potwierdził wynik plebiscytu z 20 marca 1921 roku, w którym za Polską opowiedziało się 193 uprawnionych, przy 139 głosach za Niemcami. Fundamentem pod przyszły zryw była prężnie działająca komórka Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚ), która przygotowywała lokalną społeczność do walki zbrojnej. Gdy w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku wybuchło III powstanie śląskie, Rozmierz błyskawicznie znalazła się w rękach polskich. Powstańcy z miejscowości i okolicznych wiosek w pierwszych dniach maja skutecznie wyparli niemiecką administrację oraz bojówki. Ze względu na strategiczne położenie – zaledwie kilka kilometrów od masywu chełmskiego – wieś stała się kluczowym punktem koncentracji i zapleczem logistycznym dla oddziałów Grupy „Północ” pod dowództwem kpt. Alojzego Nowaka (ps. „Neugebauer”). Najtrudniejszy sprawdzian nadszedł między 21 a 26 maja 1921 roku, podczas bitwy o Górę św. Anny. Rozmierz leżała na bezpośrednim zapleczu frontu, a pod koniec maja stała się areną krwawych potyczek osłonowych. Lokalne oddziały stawiały czoła potężnej kontrofensywie niemieckiego Selbstschutzu, nacierającego z kierunku Gogolina. W tych chaotycznych i brutalnych starciach wielu ochotników poległo bez możliwości ich późniejszej identyfikacji.

Świadectwem tamtych wydarzeń jest zbiorowa mogiła znajdująca się na cmentarzu parafialnym w Rozmierzy. Spoczywają w niej powstańcy polegli w 1921 roku, których nazwisk nie zdołano ustalić w wojennej zawierusze. W tamtym czasie poległych chowano często w pośpiechu, w najbliższych parafiach, co nadawało takim miejscom charakter symboliczny i wspólnotowy. Obecnie mogiła ma formę zadbanego, prostokątnego grobu z centralnie umieszczoną płytą nagrobną. Widniejąca na niej inskrypcja oddaje hołd bohaterom poległym w walce o przyłączenie tych ziem do macierzy. Miejsce to, wpisane do rejestru zabytków (nr rej. 195/88), pełni kluczową funkcję w podtrzymywaniu lokalnej pamięci historycznej. Choć pochowani tu żołnierze pozostają bezimienni, ich ofiara jest trwałym elementem tożsamości dziedzictwa kulturowego regionu.

Opis

Mogiła zbiorowa powstańców śląskich znajduje się na cmentarzu rzymskokatolickim w Rozmierzy, po lewej stronie alejki głównej nekropolii. Mogiła ma wielkość 195 cm x 270 cm. Grób ma formę prostokątnej, niskiej płyty wykonanej z jasnego granitu, wypełnionej drobnym, szarym grysem. Centralnym elementem jest pionowa płyta nagrobna z wyrytym napisem upamiętniającym poległych bohaterów – powstańców, którzy oddali życie za ojczyznę. 

,,WIECZNA CHWAŁA BOHATEROM POLEGŁYM W POWSTANIU ŚLĄSKIM POD GÓRĄ ŚW. ANNY W ROKU 1921”. 

Przed płytą ustawiono wazon z kwiatami w biało-czerwonych barwach, a także kilka zniczy, co świadczy o ciągłej pamięci i trosce odwiedzających. Mogiła jest zadbana i otoczona estetycznym obrzeżem, a wokół niej rozciąga się uporządkowana przestrzeń cmentarza z licznymi nagrobkami i alejkami. W pobliżu znajduje się ufundowany w 1912 roku krzyż z figurą Chrystusa, który podkreśla sakralny charakter miejsca oraz nadaje mu podniosły, refleksyjny nastrój. Obiekt zachowany jest w dobrym stanie i pozostaje pod opieką lokalnej społeczności. Całość wpisuje się w spokojny krajobraz cmentarza, sprzyjający zadumie i pamięci o poległych.

Oprac. Joanna Banik, NID OT w Opolu, 02.2026 r.