Wzniesiony w latach 1825-1833 według projektu włoskiego architekta Antonia Corazziego (1792-1877), zniszczony niemal całkowicie podczas II wojny światowej, odbudowany i powiększony w latach 1954-1965. Z pierwotnego teatru zachowała się monumentalna elewacja od placu Teatralnego oraz część Sal Redutowych. 

Historia

Historia miejsca jest starsza niż teatr. Pod koniec XVII wieku znajdował się tu tzw. Marywil, barokowy kompleks handlowo-mieszkalny ufundowany przez królową Marię Kazimierę Sobieską (1641-1716), według projektu Tylmana z Gameren. Wokół obszernego dziedzińca mieściły się sklepy, składy i mieszkania kupców; częścią założenia była kaplica. Trzeba odróżnić Marywil od tzw. Nowego Marywilu po drugiej stronie ul. Senatorskiej. W XVIII wieku funkcje kompleksu zaczęły się zmieniać. Zespół znalazł się w rękach Załuskich. W latach 40. XVIII wieku zespół związano z warszawskim zgromadzeniem kanoniczek. Z biegiem czasu pierwotna jednolitość architektoniczna ulegała zatarciu wskutek przebudów i dostawiania kolejnych budynków. Kompleks przekształcono w 1. ćwierci XIX wieku. Około 1819 roku powstał zaprojektowany przez Chrystiana Piotra Aignera (1756-1841) tzw. Dom pod Kolumnami (także Dom Jarmarczny), z czasem włączony przez Corazziego w nowy zespół teatralny (lewe skrzydło kompleksu teatralnego).

Konieczność budowy nowoczesnej sceny wynikała z burzliwego rozwoju warszawskiego życia teatralnego. Jednym z inicjatorów przedsięwzięcia był Wojciech Bogusławski (1757-1829). Dotychczasowy Teatr Narodowy, przy placu Krasińskich, nie spełniał już wymagań rozwijającej się opery, baletu i teatru dramatycznego. Projekt nowego teatru powierzono Antonio Corazziemu (1792-1877), przedstawicielowi późnego klasycyzmu europejskiego, jednemu z najwybitniejszych architektów działających w Królestwie Polskim. Przyjechał na zaproszenie rządu i pracował w Polsce w latach 1819-1847. Zrealizował 50 własnych projektów, 45 w Warszawie, wśród nich kilka projektów urbanistycznych. Projektował w stylu monumentalnego neoklasycyzmu, którego odmiana była neoklasycystyczna szkoła warszawska. Budowa gmachu teatralnego była finansowana ze środków miasta i rządu. Corazzi zaprojektował rozległy zespół składający się z korpusu głównego z widownią, sceną i zapleczem oraz dwóch bocznych skrzydeł. Tak zakomponowana bryła budowli wykazuje pewne zbieżności ze słynnym gmachem teatru Narodowego, wzniesionym na Gendarmenmarkt w Berlinie (1817-1821), autorstwa Carla Friedricha Schinkla. Bezsprzecznie zaprojektowany przez Corazziego gmach należał do najnowocześniejszych realizacji teatralnych w tej części Europy. 

Pierwotnie widownia miała mieścić około 2200 osób, natomiast związane z teatrem Sale Redutowe mogły służyć nawet kilku tysiącom gości. 19 listopada 1825 roku. Namiestnik Królestwa Polskiego, książę Józef Zajączek (1752-1826), wmurował kamień węgielny. Przy budowie wykorzystano m.in. materiał pochodzący z rozbieranych zabudowań Marywilu. Od 1829 r. trwały prace nad wystrojem rzeźbiarskim. Uczestniczyli w nich m.in. Konstanty Hegel (1799-1876), Paweł Maliński (1790-1853) i Ludwik Kaufmann (1801-1855). Wykonywali monumentalne rzeźby kamienne, projekty odlewów i płaskorzeźby. Dekorację malarską powierzono m.in. Antoniemu Brodowskiemu (1784-1832). Założony program budowlany nie został wykonany do końca. Powstanie listopadowe i represje po jego upadku zmieniły warunki dokończenia budowy. Zrezygnowano m.in. z nazwy Teatr Narodowy (nowy gmach nazwano Teatrem Wielkim; zachował się projekt fasady Corazziego z planowaną inskrypcją) i przewidzianej przez Corazziego monumentalnej rzeźby Apollina powożącego rydwanem, która miała wieńczyć fasadę. Zmniejszono liczbę miejsc do 1248; pominięto lożę królewską, za to w parterach skrzydeł urządzono sklepy i magazyny. Był także pomysł zupełnie radykalny - Prezes Teatrów Rządowych w Królestwie Polskim, gen. Józef Rautenstrauch, zwrócił się w 1832 roku do architekta Adama Idźkowskiego o zaopiniowanie możliwości przekształcenia gmachu w cerkiew prawosławną.

Teatr otwarto 24 lutego 1833 roku przedstawieniem „Cyrulika sewilskiego” Gioachina Rossiniego (1792-1868). Dyrygował Karol Kurpiński (1785-1857), który został pierwszym dyrektorem teatru. Dwa dni później, 26 lutego, pokazano balet „Wesele w Ojcowie” Karola Kurpińskiego i Józefa Damsego. Obecny był namiestnik Królestwa Polskiego, feldmarsz. Iwan Paskiewicz (1782-1856). Z gmachem związana była historia wielu najważniejszych wydarzeń polskiej kultury. To tutaj rozwijała się twórczość Stanisława Moniuszki (1819-1872), a na warszawskiej scenie występowali artyści należący później do europejskiej elity operowej. Szczególne znaczenie miały Sale Redutowe. W 1919 roku rozpoczęła tu działalność słynna Reduta Juliusza Osterwy (1885-1947) i Mieczysława Limanowskiego (1876-1948), jeden z najważniejszych eksperymentów artystycznych i pedagogicznych w dziejach polskiego teatru.

Pierwotne wnętrza kilkakrotnie przebudowywano. W 1870 roku modernizację przeprowadzono pod kierunkiem Władysława Rittendorfa (1821–1898). Kolejna nastąpiła w latach 1890-1891 według projektu Bronisława Żochowskiego (1836-1911) z 1884 roku. Założeniem była ognioodporność budynku. Nowy układ przetrwał do 1939 roku. W 1924 roku na tyłach Sal Redutowych powstała sala Teatru Narodowego, urządzona według projektu Czesława Przybylskiego (1880-1936). 

We wrześniu 1939 roku Teatr Wielki został zbombardowany i wypalony. Zniszczeniu uległo niemal całe wnętrze gmachu. Z gmachu Corazziego ocalała przede wszystkim fasada od placu Teatralnego oraz część konstrukcji i wnętrz Sal Redutowych. Przeprowadzono tylko doraźne zabezpieczenia ruin; dokumentację prowadził Piotr Biegański; w konspiracji powstawały pierwsze koncepcje przyszłej odbudowy. W 1944 roku, podczas powstania warszawskiego, kolejne pożary zniszczyły skrzydła, wcześniejsze zabezpieczenia oraz Archiwum Teatrów Miejskich, w którym znajdowały się m.in. plany i rysunki Corazziego. W obrębie ruin teatru Niemcy dokonywali egzekucji. 

W 1950 roku ogłoszono konkurs. Zwyciężył projekt zespołu Bohdana Pniewskiego. Nie przyjęto koncepcji rekonstrukcji wnętrz Corazziego. Zachowano historyczną fasadę, ale za nią zaprojektowano nowy teatr operowy, odpowiadający wymaganiom nowoczesnych inscenizacji. Wprowadzono m.in. nowy układ widowni, rozbudowano scenę, zascenie, kieszenie boczne, sale prób, garderoby, pracownie, magazyny i zaplecze administracyjne. Ostateczna bryła okazała się być znacznie większa od przedwojennej. Architektura teatru była pomyślana i jako sprawna maszyna, i jako reprezentacyjna oprawa polskiej sceny narodowej. Szczególne wrażenie robiły nowe wnętrza: marmury, barwne drewno, gobeliny, kryształowe żyrandole i dekoracyjne szkło. Realizacja rozpoczęła się w 1954 roku, a znaczącą rolę organizacyjną odegrał Arnold Szyfman (1882-1967). Było to jednym z największych przedsięwzięć architektonicznych i technicznych odbudowującej się Warszawy.

Uroczyste otwarcie teatru nastąpiło 19 listopada 1965 roku, w 140. rocznicę wmurowania kamienia węgielnego pod budowę teatru Corazziego. Premiera „Strasznego dworu” Stanisława Moniuszki odbyła się 20 listopada 1965 roku. Kolejne przedstawienia repertuaru inauguracyjnego to „Halka” (21 listopada) i „Król Roger” (23 listopada). 

W 1985 roku część gmachu ucierpiała w pożarze; remont przeprowadzono w latach 1985-1986. Później dokonywano adaptacji wnętrz, modernizacji urządzeń technicznych oraz renowacji elewacji. Symbolicznym dokończeniem projektu Corazziego stało się odsłonięcie 3 maja 2002 roku kwadrygi Apollina, wykonanej przez Adama Myjaka (1947-2025) i Antoniego Janusza Pastwę (ur. 1944). Tło dla kwadrygi stanowią wysokie okna sali prób chóru, a całość zamyka zrekonstruowany na podstawie przedwojennych zdjęć i planów Corazziego tympanon dłuta Teresy Rostworowskiej.

Opis

Teatr Wielki zajmuje rozległy kwartał ograniczony placem Teatralnym oraz ulicami Senatorską, Wierzbową i Moliera. Monumentalna fasada zwrócona jest ku placowi Teatralnemu i stanowi jego najważniejszą dominantę. Zachowany klasycystyczny front Corazziego został po wojnie zespolony z korpusem projektu Pniewskiego, dzięki czemu od strony placu utrzymano historyczną skalę kompozycji. Gmach ma rozbudowaną, wieloczłonową bryłę. Kompozycja narasta ku części centralnej i wysokiej bryle sceny. 

Elewacja od placu Teatralnego, najbardziej reprezentacyjna, ma charakter klasycystyczny. Jej środkową partię tworzy wielki kolumnowy perystyl, poprzedzony niższym portykiem. Korpus rozbudowany jest przez boczne skrzydła i zamknięty wysokimi attykami. Architektura fasady została wzbogacona rozbudowanym programem rzeźbiarskim, w którym dominują odniesienia do antyku, muzyki, poezji, tańca i dramatu, m.in.:

• w tympanonie fryz „Powrót Edypa z igrzysk olimpijskich” Pawła Malińskiego;
• kompozycję „Popiersie Anakreonta i trzy Muzy” Tomasza Accardiego; 
• figury tancerek wiązane z Konstantym Heglem; 
• fryzy z ornamentyką roślinną; 
• płaskorzeźbione panoplia w partii dawnych kordegard;
• od 2002 roku brązowa kwadryga Apollina autorstwa Adama Myjaka i Antoniego Janusza Pastwy. 

Poza Salami Redutowymi wnętrza reprezentacyjne są kreacjami z lat 1954–1965 i nie rekonstruują wnętrz przedwojennych. Ich wartość wynika z wysokiej jakości powojennego projektu, zastosowanych materiałów oraz kompletnego zachowania artystycznego wystroju lat 60. XX wieku. Reprezentacyjny ciąg prowadzi od westybulu poprzez monumentalne klatki schodowe do foyer. Żelbetową konstrukcję schodów ukryto stosując kamienne okładziny i posadzki oraz drewniane parkiety. W dekoracji wykorzystano stiuk, szkło i metal. Projektowano nie tylko architekturę, ale również kandelabry, kinkiety, żyrandole, tkaniny, gobeliny, meble i ceramikę. Im bliżej głównego foyer, tym bogatszy wystrój. 

Wyposażenie z lat 60. to nie przypadkowe ruchome elementy, lecz część integralnego projektu. Kluczową postacią przy projektowaniu wnętrz był Tadeusz Gronowski (1894-1990), jeden z najwybitniejszych polskich grafików XX wieku. Jego dziełem było m.in.: pięć typów żyrandoli, kandelabry i kinkiety, dekoracyjne kompozycje ze szkła (bukiety kwiatów i liści, wykonane z kolorowego przezroczystego szkła i wyposażone w ukryte źródła światła, umieszczone m.in. w westybulu i przy schodach) część mebli i wyposażenie loży głównej (Pniewski zaprojektował meble stojące w recepcji, palarniach i bufetach). Jednym z interesujących elementów jest posadzka foyer głównego, zaprojektowana przez Bohdana Pniewskiego, a wykonana z barwionego drewna jesionowego. W foyer ustawiono m.in. popiersia Arnolda Szyfmana i Bohdana Pniewskiego. Elementy wykończeniowe z brązu są projektem Zofii Demkowskiej. Ozdobą foyer są także dwie płaskorzeźby przedstawiające porwanie Sabinek, autorstwa prof. Franciszka Strynkiewicza. 

Główna widownia – dzisiejsza Sala Moniuszki – jest kreacją powojenną. Jej układ obejmuje parter, amfiteatr i trzy balkony. Widownia mieści 1768 osób, a powierzchnia sceny wynosi aż 1150 metrów kwadratowych. Jest to jedna z największych scen operowych na świecie; ma 36,5 metrów szerokości i 34,3 metry wysokości. Dysponuje ponad 100 sztankietami, sześcioma hydraulicznymi dwupoziomowymi zapadniami, mobilną sceną obrotową na zasceniu, dwiema kieszeniami bocznymi z elektrycznie napędzanymi wózkami oraz rozbudowanym systemem mostów świetlnych. Jednym z niezwykłych elementów Sali Moniuszki jest jej sufit, gdzie efekt wizualny uzyskano montując kilka tysięcy porcelitowych misek obramowanych delikatnymi złoceniami. Ostateczne rozwiązanie widowni opracowała Krystyna Król-Dobrowolska pod kierunkiem Pniewskiego.

W kompleksie znajduje się także mniejsza Sala Młynarskiego (Scena Kameralna). Początkowo, po otwarciu teatru w 1965 roku, służyła wyłącznie jako sala prób. Dla publiczności otwarto ją w lutym 1968 roku. Mieści 248 widzów, a scena ma powierzchnię około 270 merów kwadratowych. Odbywają się tu spektakle operowe i baletowe, koncerty oraz wydarzenia kameralne. 

Sale Redutowe - zespół czterech pomieszczeń połączonych amfiladowo - są najważniejszym zachowanym fragmentem historycznej, XIX-wiecznej substancji gmachu. Główna sala zachowała antresolę z tralkową balustradą. Sale pełnią funkcje reprezentacyjne i wystawiennicze, wykorzystywane są do wydarzeń kulturalnych. Teatr był wielokrotnie modernizowany, szczególnie pod względem techniki scenicznej, oświetlenia, nagłośnienia i infrastruktury. Zachowało się jednak wystarczająco dużo elementów wystroju lat 60., aby wnętrza nadal traktować jako spójne dzieło.

Gmach jest siedzibą Teatru Wielkiego – Opery Narodowej, Polskiego Baletu Narodowego, orkiestry i chóru Opery Narodowej, a także Muzeum Teatralnego. Udostępniane są m.in. Sala Moniuszki, Sala Młynarskiego, Sale Redutowe i Galeria Opera. Teatr organizuje również zwiedzanie gmachu. Obiekt jest częściowo dostosowany do potrzeb osób z ograniczoną mobilnością. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, wrzesień 2026 r.