Historia

Pierwsze budynki koszar przeznaczonych dla kawalerii, łącznie z kasynem oficerskim, wzniesiono w latach 1885-1886. W koszarach ulokowano 10. Pułk Dragonów im. Króla Saksonii Alberta (Wschodniopruski). Była to formacja elitarna, której korpus oficerski składał się z przedstawicieli szlachty i ziemiaństwa. Główny dojazd do koszar prowadził od al. Wojska Polskiego. Lokalizacja koszar była korzystna ze względu na bliskość torów, co umożliwiło budowę bocznicy kolejowej z nastawnią i obrotnicą do obsługi koszar. Zespół rozbudowywano wielokrotnie, m.in. w latach: 1895, 1900, 1927/1928, aż po lata 30-te, wznosząc magazyny, budynki mieszkalne, stajnie, kuźnie i ujeżdżalnię. Budynki poddawano także modernizacji. W obrębie koszar organizowano również zawody jeździeckie. W okresie 1905-1910, wzniesiono na zapleczu zespołu remizę dla pojazdów (ul. 15 Dywizji 5). Po pierwszej wojnie światowej 10. Pułk Dragonów przestał istnieć, w koszarach dalej jednak stacjonowały wojska kawaleryjskie, które ostatecznie rozformowano w 1934 roku. Zastąpiły je oddziały zmechanizowane. Na ich potrzeby część stajni przekształcono w garaże.

W 1945 roku koszary zostały podpalone przez żołnierzy Armii Czerwonej, na skutek czego zniszczeniom uległa część budynków. W 1948 roku koszary podzielono pomiędzy wojsko (mieszkania dla kadry) i kilka firm państwowych (magazyny). W latach 50-tych przeprowadzono remonty oraz wzniesiono nowe domy na miejscu spalonych przez Rosjan koszarowców (ul. Gietkowska 2, 3, 4, 7). W latach 60./70. na miejscu dawnego kasyna wzniesiono hale sportowe, a jeden z bloków koszarowych nadbudowano (ul. Gietkowska 5). Prowadzono także rozbiórki, część z historycznych budynków zespołu uległa także spaleniu: w 1994 roku hala ujeżdżalni przy ul. Dąbrowskiego, w 2009 roku tzw. stajnie oficerskie przy ul. Gietkowskiej. W 2000 roku koszary zostały wpisane do rejestru zabytków. W 2011 roku oraz 2015 roku przeprowadzono konsultacje społeczne w sprawie rewitalizacji koszar. W 2016 roku do rejestru zabytków wpisany został indywidualnie budynek przy ul. Gietkowskiej 5. Po remontach w ostatnich latach część budynków została zaadaptowana do nowych funkcji, m.in. obudowane po pożarze stajnie oficerskie. 

Opis

Zespół koszar znajduje się w dzielnicy Zatorze, pomiędzy cmentarzem św. Jakuba, a rzeką Łyną. Od północnego wschodu z koszarami graniczy zespół budynków dawnej prowiantury wojskowej. Budynki koszarowe zlokalizowane są przy ul. Gietkowskiej, Dąbrowskiego oraz 15 Dywizji. Budynki mieszkalne posadowione są po zachodniej stronie ul. Gietkowskiej, pozostałe obiekty po północnej i południowej stronie ul. J. Dąbrowskiego oraz po północno-zachodniej stronie ul. 15 Dywizji. Zespół koszar obejmuje ok. 11 ha powierzchni, w tym budynki oraz tereny z zielenią. Na zespół składają się obiekty wolnostojące oraz połączone w kompleksy zabudowy. Budynki wzniesiono w stylu historyzującym, a te, które powstały w okresie międzywojennym – w duchu modernizmu. Część najstarszych obiektów wybudowano w konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem ceglanym (tzw. mur pruski), pozostałe wymurowano z cegły ceramicznej. Dachy budynków kryte są papą oraz dachówką ceramiczną (holenderką). Architekturę budynków cechują starannie opracowane, ceglane detale, stanowiące o dekoracji elewacji, w tym m.in.: fryzy, gzymsy, łukowe zamknięcia otworów okiennych oraz ryzality i geometryczne dekoracje budynków mieszkalnych.

W elewacjach stajni zachowały się koniowiązy, na licu cegieł budynków koszarowych – nazwa cegielni, z której pochodziły cegły na budowę koszar (Drulity k. Pasłęka) oraz napisy wyryte przez stacjonujących tu żołnierzy, a także – na żeliwnym orynnowaniu - znak firmowy wytwórni. Koszary mają zachowany układ przestrzenny z charakterystycznymi dziedzińcami. W granicach zespołu zachowały się także fragmenty nasadzeń alejowych przy ulicy Gietkowskiej i pojedyncze drzewa towarzyszące budynkom. Zaaranżowany ogród towarzyszył budynkowi kasyna, na miejscu którego znajduje się dziś Zespół Szkół Ogólnokształcących Mistrzostwa Sportowego im. Mariana Bublewicza. W obrębie koszar znajdują się także inne, współczesne budynki, w tym mieszkalny. W granicach zespołu zachowane są ponadto pozostałości historycznych, brukowanych nawierzchni. Większość budynków koszarowych nosi ślady wtórnych przekształceń. Z obiektów mieszkalnych w najmniejszym stopniu dotyczy to budynku przy ul. Gietkowskiej 6. W obiektach koszarowych mieszczą się obecnie mieszkania, warsztaty, sklepy, magazyny oraz lokale gastronomiczne, usługowe i kulturalne. Część budynków została w ostatnich latach wyremontowana , w tym tzw. stajnie oficerskie (ul. Gietkowska 10).

Oprac. Adam Płoski, OT NID w Olsztynie, 17.11.2025 r.