Poznaj lokalne zabytki

Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Wyszukaj w
Lokalizacja
Rodzaj obiektu
Architektura
Kategoria dokumentu
Stanowisko archeologiczne
Wyszukaj
Kultura archeologiczna
Chronologia
Stanowisko archeologiczne
Czas powstania obiektu
Od
Do
Wyznanie
Kategoria obiektu
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Zespół zabudowy browaru - Zabytek.pl

galeria zdjęć obiektu budynek warzelni
Zobacz zdjęcie panoramiczne
Zobacz lokalizację
Dodaj do ulubionych
Dodaj do ulubionych
Drukuj
Drukuj
Udostępnij

Zespół zabudowy browaru

architektura przemysłowa 1878 r. Olsztyn
Pokaż drogę dojazdu

Adres
Olsztyn, Aleja Wojska Polskiego 19A

Lokalizacja
woj. warmińsko-mazurskie, pow. Olsztyn, gm. Olsztyn

Przykład dziedzictwa poprzemysłowego regionu związany z browarnictwem. Najstarszy zachowany i najdłużej działający browar w Olsztynie.

Historia

Browar uruchomiono w 1878 roku. Parcela, na której został wzniesiony obejmowała pierwotnie teren sięgający do parku w Jakubowie łącznie ze stawem, zwanym jeszcze w okresie międzywojennym „browarnym”. Pierwszym właścicielem zakładu byli Rudolf i Florian Matern. Browar otrzymał nazwę „Leśny Zameczek”. W 1886 roku został sprzedany spółce z Królewca. Zakład modernizowano i rozbudowywano: w latach 1880/1881 (proj. Schütte), w 1886 roku, w 1888 roku, w 1896 roku (m.in. budynek administracyjny). Słodownię wybudowano w 1881 roku, suszarnię słodu dobudowano dziesięć lat później. Urządzenia browaru poruszała maszyna parowa. Oprócz piw produkowano tu także lemoniadę i wody gazowane oraz prowadzono sprzedaż lodu i odpadów poprodukcyjnych. Browar uzyskał uznanie konsumentów i fachowców, czego wyrazem były zdobywane wyróżnienia i nagrody, w tym na lokalnej wystawie przemysłowej w 1888 roku oraz w Brukseli w 1891 roku. Na początku XX wieku był to największy browar w Olsztynie. Uruchomiono także przedstawicielstwa m.in. w: Iławie, Ostródzie, Olsztynku, Dobrym Mieście, Morągu, Barczewie i Miłakowie. Produkcja piwa w browarze rosła: w 1892 roku wynosiła 12 000 hl, w 1898 roku – 19 600 hl, w 1903 roku – 19 000 hl; zmalała natomiast w okresie kryzysu po pierwszej wojnie światowej (w latach 1927-1929 wynosiła 8 000-9000 hl rocznie). Wówczas browar nie miał już konkurencji w Olsztynie. Produkowano tu m.in. piwa bawarskie typu pilzneńskiego, monachijskiego, ciemne, marcowe.

W 1931 roku ogłoszono upadłość browaru. Rok później Gmina Olsztyn wykupiła zakład, a w 1933 roku sprzedała go braciom Wilhelmowi i Walterowi Daum, którzy go unowocześnili i zmodernizowali. Daumowie byli znaną w Prusach Wschodnich rodziną trudniącą się od kilku pokoleń piwowarstwem. Należały do nich m.in. browary w Olsztynie, Biskupcu, Szczytnie oraz słodownia w Malborku. Browar wzbogacił ofertę, dzięki czemu uzyskał dominującą pozycję na rynku lokalnym oraz wyróżniał się na rynku regionalnym. Produkcja piwa wynosiła wówczas około 20 - 30 tysięcy hl piwa rocznie. Daumowie pozostali właścicielami olsztyńskiego browaru do 1945 roku. Zespół zabudowy browaru nie uległ większym zniszczeniom w czasie drugiej wojny światowej, z wyjątkiem budynku administracyjnego podpalonego przez Armię Czerwoną w 1945 roku.

Projekt remontu budynku opracowano w 1948 roku. W obiektach produkcyjnych zachowała się część przedwojennego wyposażenia renomowanych firm niemieckich. Browar pełnił początkowo rolę rozlewni piwa oraz przechowalni moszczy i wytwórni octu (1948-1952). Funkcjonował w tym okresie pod nazwą Państwowe Zakłady Fermentacyjne w Olsztynie. Po przejęciu przez Skarbu Państwa rozlewnia została przekazana pod zarząd Państwowemu Zjednoczeniu Przemysłu Piwowarsko–Słodowniczego w Warszawie, a na przełomie lat 40. i 50. browarowi w Elblągu. W latach 1958 – 1962 produkcyjne zabudowania browaru zostały poddane gruntownej modernizacji i przebudowie z wykorzystaniem historycznie zachowanych budynków, z których część rozebrano. Pod koniec 1962 roku wznowiono produkcję piwa, która w kolejnych latach wzrastała od 72 000 hl (w 1965 roku) do 82 000 hl (w 1982 roku). Słód do produkcji sprowadzano z zewnątrz. W 1977 roku zamontowano czechosłowacką linię rozlewniczą mogącą rozlać 18 tys. butelek piwa na godzinę. Produkowane w browarze piwo było cenione przez konsumentów. Na przełomie lat 70. i 80. w browarze zatrudniano 92 osoby. W 1991 roku Olsztyńskie Zakłady Piwowarskie przekształcono w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa „Browary Warmińsko-Mazurskie”, którą w kolejnym roku sprywatyzowano. W 1995 roku trzy zakłady należące do Browarów Warmińsko-Mazurskich (Olsztyn, Szczytno i Biskupiec) zaczęły występować pod wspólną nazwą „Jurand”. Produkcja w browarze olsztyńskim wzrosła do 200 000 hl. W 2002 roku działał już tylko browar olsztyński, gdzie rozpoczęto modernizację, wprowadzając strategię „Pierwszy Polski Browar Specjalności”, czego efektem były zdobywane nagrody za warzone piwa (czarne „Dublin”, „Koźlak”). W 2007 roku wstrzymano produkcję i zamknięto zakład. Wyposażenie zostało zdemontowane i sprzedane. W 2008 roku budynek dawnej słodowni z suszarnią słodu oraz budynek administracyjny zostały wpisane do rejestru zabytków. Rok później rozebrano warzelnię i leżakownię, a na ich miejscu wzniesiono bloki mieszkalne. Historyczny budynek dawnego browaru (słodownia) został zaadaptowany na mieszkania, dawny budynek administracyjny pozostaje nieużytkowany. 

Galeria zdjęć 1/
Olsztyn, budynek warzelni, stan na październik 2024 r.
Olsztyn, budynek warzelni, stan na październik 2024 r.
Zdjęcie Budynek warzelni. Olsztyn, styczeń 2025 r.
Zdjęcie Budynek warzelni. Olsztyn, styczeń 2025 r.
Zdjęcie Budynek warzelni. Olsztyn, styczeń 2025 r.

Opis

Zespół browaru zlokalizowany jest na terenie dzielnicy Zatorze. Budynki posadowione są po zachodniej stronie al. Wojska Polskiego, pomiędzy ulicą a współczesnym osiedlem mieszkalnym graniczącym z rzeką Łyną. Budynek dawnej słodowni założony jest na planie prostokąta, z wysuniętą w elewacji frontowej (północnej) bryłą suszarni słodu. Budynek wzniesiono z cegły ceramicznej na fundamentach z kamienia polnego. Jest podpiwniczony, trzykondygnacyjny z użytkowym poddaszem (suszarnia słodu czterokondygnacyjna z poddaszem). Obie bryły przekryto dachami dwuspadowymi krytymi dachówką ceramiczną. W dachu słodowni zamontowano okna połaciowe. Budynek wzniesiono w stylu historyzującym. Elementami dekoracyjnymi elewacji są pilastry, wieńczące gzymsy uskokowe oraz sterczyny w szczycie i arkadowe wnęki (w elewacji bocznej – wschodniej). Elewacja frontowa (północna) jest czteroosiowa. W elewacji zachodniej, obłożonej blachą, otwory okienne są zamknięte prosto, w pozostałych elewacjach – zamknięte łukiem odcinkowym. Stolarkę okienną wymieniono na współczesną, nawiązującą w większości do historycznej. W elewacji tylnej oraz bocznej dodano wtórne otwory okienne i zamontowano współczesną stolarkę drzwiową. Budynek pozbawiono technicznego wyposażenia, a po remoncie generalnym, zaadoptowano na mieszkania (lofty).

Budynek administracyjny (obecnie nieużytkowany) wymurowano z cegły i otynkowano. Wzniesiony jest na fundamentach z kamienia polnego i cegły ceramicznej, częściowo podpiwniczony, dwukondygnacyjny z użytkowym poddaszem, przekryty dachem czterospadowym, krytym blachą. Bryła jest  rozczłonowana, pierwotna zachowana do wysokości ścianki kolankowej. Stolarkę okienną w większości wstawiono w okresie odbudowy budynku w 1948 roku i w latach następnych. Okna są drewniane lub wykonane z PCV. Prostokątne otwory okienne ujęto w tynkowe opaski. Elewacje dekorują gzymsy – cokołowy i wieńczący. Wejście w elewacji frontowej (wschodniej, czteroosiowej) poprzedzone jest betonowymi schodami z podestem. Na osi wejścia, na wysokości pierwszej kondygnacji znajduje się balkon wsparty na sześciu słupach, których zwieńczenie stanowi element balustrady. Kwadratowy, wysunięty narożnik południowy stanowi pozostałość dobudówki w formie wieży. Elewacja szczytowa (północna) jest czteroosiowa z rozbudowanym skrzydłem i parterową dobudówką krytą dachem płaskim. Na pierwszej kondygnacji, w drugiej i trzeciej osi umiejscowiono blendy.

Oprac. Adam Płoski, OT NID w Olsztynie, 17.10.2025 r.

Dane obiektu zostały uzupełnione przez użytkowników Lech Pietrzak, Wiesław Gardocki.

Rodzaj: architektura przemysłowa

Materiał budowy:  ceglane

Styl architektoniczny: nieznana

Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_28_BK.139002, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_28_BK.262867

Licencja (opis)

Creative commons

Uznanie autorstwa

Użycie niekomercyjne

Bez utworów zależnych

Widzisz błędy lub nieprawidłowości? Zgłoś naruszenie zasad.

Zobacz dokumentację zabytku

1 dokument

Zobacz powiązane zabytki

1 obiekt

1 Pokaż wszystkie

Zobacz także w najbliższej okolicy

10 obiektów

10 Pokaż wszystkie