Historia

Koniecpol, lokowany w 1443 roku, zawdzięcza swój rozkwit hetmanowi wielkiemu koronnemu Stanisławowi Koniecpolskiemu, dążącemu w pierwszej połowie XVII wieku do podniesienia rangi miasta i ustanowienia w Koniecpolu centrum administracyjnego majątków rodowych rozlokowanych w Polsce środkowej. Ulokowany przy rynku dom mieszczański został wzniesiony najprawdopodobniej w latach 1640-1650, przypuszczalnie w powiązaniu z budową kościoła Świętej Trójcy. Po pożarze miasta w 1822 roku dom powiększono o dobudówkę od strony północnej, wzniesioną w miejscu dawnego przejścia tzw. miedzucha. W 1874 roku w trakcie kolejnego pożaru Koniecpola zniszczona została dużą część miejskiej zabudowy, w tym XVII-wieczny dom. Przy okazji odbudowy obiektu obniżono kalenicę dachu, dostosowując jej wysokość do pozostałych budynków w zachodniej pierzei przyrynkowej. Jeszcze w latach 50. XX wieku sklepienia w sieni posiadały ślady dekoracji sztukatorskiej o motywach roślinnych, obecnie niezachowane. W latach 1994-1999 budynek poddano kompleksowym pracom restauratorskim i remontowym, podczas których m.in. przywrócono przypuszczalnie pierwotną wysokość dachu, wzmocniono konstrukcję budynku oraz wymieniono stropy. Ponadto, przeprowadzono modernizację elewacji frontowej poprzez wymianę tynków i wprowadzenie stylizowanych opasek drzwiowych i okiennych o profilu i kształcie nawiązującym do zachowanych obramień otworów z sieni. W 2023 roku przeprowadzono konserwację zabytkowych obramieni drzwi, baby kominowej na poddaszu oraz piwnic. 

Opis

Dom usytuowany jest w ciągu zabudowy zachodniej pierzei przyrynkowej, frontem zwrócony na wschód. Od strony północnej do obiektu przylega XIX-wieczna, parterowa dobudówka tzw. miedzuch, która sąsiaduje ze współczesnym obiektem handlowym, wzniesionym w miejscu dawnego zajazdu, z kolei od strony południowej budynek przylega do domu przy Rynku 15. Budynek, wzniesiony na planie prostokąta, jest szerokofrontowy, murowany z kamienia wapiennego i cegły, otynkowany, parterowy, częściowo podpiwniczony. Bryłę nakrywa dwuspadowy dach kryty współczesną dachówką ceramiczną. W połaciach dachowych zastosowano współczesne okna połaciowe. Elewacja frontowa jest asymetryczna, czteroosiowa z dodatkową osią w partii miedzucha. Główne wejście mieści się w głębokiej wnęce. W pozostałych osiach usytuowane są prostokątne otwory okienne, po prawej stronie wejścia zgrupowane w parę. Narożniki elewacji ujmują gładkie pilastry, przechodzące w gzyms wieńczący. Dekoracja otworów okiennych w postaci uszatych obramieni jest współczesna. W części tzw. miedzucha elewacja artykułowana jest otworem drzwiowym połączonym z witryną lokalu usługowego. Dwuosiowa elewacja tylna, przesłonięta w części późniejszą dobudówką, jest asymetryczna, artykułowana otworem okiennym i drzwiowym. 

Układ wnętrz domu jest dwutraktowy, z usytuowaną na osi sienią, nakrytą sklepieniem kolebkowym z lunetami o profilowanych wspornikach. Z pierwotnego wystroju sieni zachowały się dwa kamienne portale, prowadzące do izby głównej, tzw. świetlicy i do pomieszczenia po południowej stronie sieni. Portal wejścia do dawnej świetlicy jest gładki, z kolei drugi po przeciwnej stronie – urozmaicony uszakami. Nie zachowały się istniejące do lat 70. XX wieku relikty pierwotnej dekoracji pól sklepiennych o motywach roślinnych. Świetlica, główne pomieszczenie domu, nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami i doświetlona jest parą otworów okiennych, oddzielonych kolumienką. Kolumna ma gładki trzon, ustawiona jest na niskiej bazie i zwieńczona głowicą typu toskańskiego. Pozostałe pomieszczenia nakrywają płaskie stropy. Wejście do piwnicy znajduje się w podłodze sieni. Piwnice sklepione są kolebkowo, a ich rzut nie pokrywa się z rzutem parteru. W budynku, na poddaszu zachowała się oryginalna „baba” kominowa. 

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 08.2025 r.