Historia

Zespół zabudowy Rosyjskiego Banku Państwa z zapleczem mieszkalnym powstał w latach 1903-1904 według projektu częstochowskiego architekta Tadeusza Fijałkowskiego. Jego realizację powierzono firmie budowlanej Sebastiana Bajdeckiego. Zespół składał się z reprezentacyjnego budynku frontowego oraz zlokalizowanego równolegle budynku mieszalnego z parą oficyn. Na miejsce usytuowania zespołu wybrano najważniejszą i najbardziej reprezentacyjną arterię miasta, czyli aleję Najświętszej Marii Panny. Reprezentacyjny budynek banku o klasycznych zdobieniach zwracał uwagę bogatą, neorenesansową ornamentyką, obrazując dobrą kondycję finansową banku. Po wybuchu I wojny światowej oddziały Rosyjskiego Banku Państwa ewakuowano na teren imperium rosyjskiego. Jako pierwszy przeniesiono oddział częstochowski, kierowany wówczas przez Eugeniusza Sikorskiego. W latach 1915-1918 budynek był przeznaczony na siedzibę niemieckiej poczty rządowej oraz niemieckiej policji. W tym samym czasie, w części pomieszczeń mieściły się również biura Rady Opiekuńczej Okręgu Częstochowskiego oraz Wydziału Aprowizacji Magistratu Częstochowy, które z czasem ustąpiły miejsca Powiatowej Kasie Skarbowej i Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej. W 1924 roku budynek stał się siedzibą oddziału Banku Polskiego, który udzielał kredytów dyskontowych przedsiębiorcom z Częstochowy, powiatu częstochowskiego oraz części powiatów wieluńskiego, zawierciańskiego i radomszczańskiego. W 1927 roku obiekt stał się własnością Banku Polskiego. W okresie II wojny światowej w budynku mieścił się oddział Banku Emisyjnego w Polsce. Po zakończeniu wojny gmach przejął Narodowy Bank Polski. Pracownicy banku w większości stanowili dawną polską kadrę częstochowskiego oddziału Banku Emisyjnego. W latach 80. i 90. XX w. budynek był siedzibą oddziału Banku Śląskiego w Katowicach i ING Bank Polski. W 1989 roku został wpisany do rejestru zabytków województwa częstochowskiego. W latach 1990-1992 budynek poddano kompleksowym pracom remontowo-konserwatorskim. W 2011 roku obiekt został sprzedany. Obecnie pełni funkcję obiektu biurowego.

Opis

Zabudowa banku usytuowana jest w północnej pierzei alei Najświętszej Marii Panny. Gmach banku zlokalizowany jest w południowej części działki, w ciągu zwartej zabudowy przyulicznej. W tylnej części działki znajduje się położony równolegle do budynku banku dom mieszkalny i prostopadła do niego niewielka, parterowa oficyna. Budynek banku jest murowany z cegły, otynkowany, założony na planie wydłużonego prostokąta z ryzalitami od strony południowej i północnej. Bryła jest jednopiętrowa, podpiwniczona, z użytkowym poddaszem, nakryta niskimi dachami dwuspadowym i czterospadowym, w układzie kalenicowym. Od strony północnej, w połaci dachu czterospadowego, mieści się podłużna lukarna. Poszycie wykonane jest z blachy. Reprezentacyjna fasada banku jest symetryczna, wieloosiowa, na poziomie przyziemia dziewięcioosiowa, powyżej jedenastoosiowa, w skrajnych osiach cofnięta względem lica elewacji. Podział kompozycyjny wyznaczają gzymsy cokołowy, kordonowy nad kondygnacją parteru, podokienny poniżej okien pierwszego piętra oraz koronujący powyżej pierwszego piętra. Parter elewacji urozmaica wydatne boniowanie. Oś symetrii wyznacza centralnie usytuowany, jednoosiowy ryzalit z wejściem głównym, zwieńczony tympanonem i prostą attyką. Otwór wejściowy ujmują półkolumny wspierające uproszczone belkowanie, zwieńczone trójkątnym naczółkiem. W jednoosiowej, cofniętej części elewacji od strony zachodniej mieści się zamknięta łukiem pełnym sień przejazdowa sklepiona kolebką. Otwory okienne na poziomie parteru są prostokątne, powyżej – zamknięte półkoliście. Na poziomie pierwszego piętra pola pomiędzy otworami okiennymi wypełniają pilastry ze stylizowanymi głowicami, zdwojonymi w ryzalicie środkowym. Dekoracja sztukatorska występuje w polach nad otworami okiennymi pierwszego piętra w formie medalionów z gałązkami oliwnymi. Gzyms koronujący jest mocno rozbudowany, wsparty na kroksztynach, z fryzem z dekoracją stiukową o motywach akantowo-muszlowych. Tylna, dziewięcioosiowa elewacja z dwoma ryzalitami opracowana jest odmiennie przy użyciu cegły, z detalem architektonicznym kształtowanym w tynku. Horyzontalny podział kompozycyjny jest analogiczny, jak w elewacji frontowej. Oś symetrii wyznacza ryzalit zaakcentowany wysokim, półkoliście zamkniętym otworem okiennym, doświetlającym klatkę schodową z tylnym wejściem w przyziemiu, do którego przylega zadaszony, współczesny łącznik, komunikujący budynek banku z dawnym budynkiem mieszkalnym. W skrajnej osi mieści się wylot przejazdu bramnego. Otwory okienne poza ryzalitem centralnym są prostokątne, zgrupowane parami we wspólnym obramieniu, zwieńczonym poziomym naczółkiem. Poniżej okien parteru mieszczą się płyciny podokienne. W budynku zachowana jest dwuskrzydłowa ślusarka głównych drzwi wejściowych, zamknięta półkoliście w górnej części z przeszkleniem, oraz ślusarka bramna. Częścią wystroju zewnętrznego budynku są elementy metaloplastyki w postaci kutych krat okiennych i uchwytów na flagi. Wnętrze, częściowo przekształcone, jest dwutraktowe z usytuowaną na osi reprezentacyjną sienią, połączoną z klatką schodową ulokowaną w trakcie tylnym. Na piętrze zachowała się sala operacyjna ze ścianami artykułowanymi pilastrami wspierającymi belkowanie, pomiędzy którymi mieszczą się półkoliste arkady. Schody głównej klatki schodowej są dwubiegowe, betonowe, z granitowymi stopnicami i podstopnicami, opatrzone dekoracyjną, ażurową balustradą z drewnianym pochwytem. W sieni zachowały się pierwotne granitowe posadzki, w korytarzach posadzki z lastriko. Ściany holu i sieni do połowy wysokości pokrywa kamienna okładzina. We wnętrzu częściowo zachowała się pierwotna stolarka drzwiowa.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 05.2025 r.