Historia

Dom nr 57 w Moskiewcach w gminie Orla został zbudowany w 1904 roku przez Grzegorza Łukjańczuka. Pozostaje do dziś w rękach rodziny budowniczego. Obecnie dom jest niezamieszkany i nieużytkowany. 

Opis

Dom usytuowany kalenicowo do drogi biegnącej przez wieś, po jej południowej stronie. Zlokalizowany na działce siedliskowej otoczonej drewnianym płotem sztachetowym z metalową bramą i furtką. Dom jest drewniany, na planie prostokąta, szerokofrontowy, dwutraktowy. Posadowiony został na podmurówce z kamieni polnych. Wzniesiony w konstrukcji wieńcowej, jednokondygnacyjny z nieużytkowym poddaszem. Został częściowo podpiwniczony, nakryty dachem dwuspadowym. Do wnętrza domu prowadzą dwa wejścia. Pierwsze, użytkowane na co dzień, znajduje się w przybudówce od strony podwórka. Drugie – odświętne - umieszczone w elewacji frontowej, poprzedzone gankiem, który stanowi jeden najważniejszych elementów architektonicznych kształtujących wygląd całego budynku. Ganek wyróżnia się rzadko spotykaną strukturą. Składa się ona z dwuspadowego daszku wspartego na trzech słupach o sfazowanych krawędziach. Między nimi są nadwieszone dwa łuki pełne, a w szczycie motyw wici roślinnej w postaci dwóch leżących esownic. Ściany szalowane są deskami w układzie poziomym. Węgły osłaniają deski zdobione motywem rautów ujętych profilowanymi listwami. Pod znacznie wysuniętym okapem dachowym przymocowana jest listwa z ażurowymi wycięciami o motywie ząbkowym. Elewacja frontowa, od drogi wiejskiej jest pięcioosiowa. Na jej osi środkowej znajdują się drewniane drzwi płycinowe poprzedzone gankiem. Szczególnie bogato zdobione są okna w elewacji frontowej i wschodniej, widoczne od ulicy. Okna ujęte płycinowymi okiennicami, zdobią rozbudowane, ażurowe, symetryczne nadokienniki o motywie wici roślinnej oraz podokienniki o skromniejszym zdobieniu w postaci ornamentu liniowego. W elewacji szczytowej wschodniej dwa okna ujęte są okiennicami. Powierzchnia szczytu i ściany domu rozdzielone daszkiem – okapnikiem. W szczytach znajdują się okna trójpolowe, ujęte po bokach wyciętą laubzegą (rodzaj pił), ażurową opaską. Nad oknem widoczna jest koronkowo wykonana listwa jętkowa o środkowej części rozbudowanej i kompozycyjnie zintegrowanej z nadokiennikiem. Górna partia szczytu wypełniona jest wyciętym przezroczem o trójkątnym kształcie, dekorowanym motywami roślinnymi rozmieszczonymi symetrycznie wzdłuż osi wyznaczonej pionową listwą. Do obrzeża poszycia dachowego przybite są wiatrownice z dekoracją wyciętą w dolnej krawędzi i ozdobnym zakończeniem, którym nadano kształt imitujący frędzle płócien obrzędowych. Elewacja od podwórza jest skromniejsza w swoim zdobnictwie. Wnętrze domu ma amfiladowy układ, z sienią na osi i pokojami po bokach. W latach 50. XX wieku w sieni zaaranżowano kuchnię. W wyglądzie zewnętrznym domu zwraca uwagę symetria rozmieszczenia otworów, układ szalunku, detal architektoniczny oraz ganek. Szczególnie bogata dekoracja skupiona na elewacji frontowej nadaje domowi bardzo reprezentacyjny wygląd. Zestawienie zróżnicowanej ornamentyki elewacji z prostotą bryły domu, ma duży walor estetyczny i jest bardzo charakterystyczne dla wiejskiego budownictwa południowo-wschodnich terenów obecnego województwa podlaskiego. Duży wpływ na wygląd zabudowy podlaskich wsi miało tzw. bieżeństwo. W 1915 roku mieszkańców ewakuowano w głąb Rosji, przesiedlając do różnych pod względem etnicznym i kulturowym miast i wsi. Powracający w 1919 roku repatrianci przywieźli ze sobą bogaty bagaż umiejętności (m.in. ciesielskich), wzorców czy technik. Druga połowa XIX wieku przyniosła wiele nowych narzędzi ciesielskich m.in. piły laubzegowe, o długim wąskim ostrzu, dzięki któremu można było wyciąć dowolne kształty w drewnie. Dzięki infrastrukturze tartacznej po I wojnie światowej nastąpiło rozpowszechnienie się desek jako materiału budulcowego. Okazały się one znakomitym materiałem do wyrobu zdobień. Jednak zanim pewne elementy stały się wytworem dekoracyjnym, pełniły przede wszystkim rolę użytkową i ochronną dla elementów wystawionych na destrukcyjne działanie czynników atmosferycznych. Deskowanie zrębów chroniło je przed niszczącym wpływem opadów, przedłużało żywotność materiału konstrukcyjnego. Poziome listwy okapnikowe sprawiały, że deszcz nie spływał po ścianach, a listwy wiatrownic chroniły pokrycie i konstrukcję dachu przed deszczem zacinającym z boku.

Dom usytuowany na prywatnej posesji, dostępny z ulicy.

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 17.03.2025 r.