Historia

Dawid Mowszowicz Druskin w 1911 roku założył czteroklasową, żydowską szkołę dla chłopców, która mieściła się przy ul. Lipowej w Białymstoku, w domu Rozenberga. W 1913 roku małżonkowie Druskinowie nabyli nieruchomość przy ul. Szlacheckiej 4 (ob. Al. J. Piłsudskiego 11/4), na której z czasem wybudowany został gmach, który stał się nową siedzibą szkoły.

W Białymstoku w okresie II Rzeczypospolitej działało siedem żydowskich, prywatnych szkół średnich ogólnokształcących, w tym Gimnazjum i Liceum Dawida Druskina. Wszystkie były szkołami koedukacyjnymi, w większości językiem nauczania był język polski. W 1919 roku „czynnych było kl. 5, przy tem w tym roku wprowadzono jęz. polski jako jęz. nauczania”. Cztery prywatne szkoły żydowskie uzyskały prawa publiczne, Gimnazjum Dawida Druskina w 1930 roku. Posiadało ono odpowiednią bazę lokalową i wyposażenie (bibliotekę, pracownie: fizyczno-chemiczną, geograficzną, historyczno-polonistyczną; salę gimnastyczną, świetlicę, gabinet lekarski). Wychowankowie Gimnazjum Dawida Druskina opłacali czesne w wysokości indywidualnej dla każdego z nich. Znaczna część uczniów korzystała ze zniżek dochodzących do 80% stawki formalnej. Kadra pedagogiczna legitymowała się ukończonymi studiami wyższymi. Nauczało średnio 20 nauczycieli rocznie. Dodatkowo byli zatrudnieni lekarze i dentyści, dbający o stan zdrowia uczniów. W Gimnazjum kształciło się od 200 do 300 uczniów rocznie (w roku szkolnym 1931/32 uczyło się 325 osób, rok później 378, a w roku szkolnym 1935/36 liczba ta spadła do 203). Klasy liczyły od 25 do 46 osób. Szkoła rozwijała działalność społeczną i charytatywną. Uczniowie Gimnazjum (zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wojskowych), którzy kończyli je egzaminami byli uprawnieni do skróconej służby wojskowej (obowiązkowej). W 1937 roku przy szkole powstało Koedukacyjne Liceum. Do wybuchu II wojny światowej Gimnazjum i Liceum Druskina uchodziły za jedne z najlepszych prywatnych szkół w Białymstoku. Podczas wojny wszystkie szkoły żydowskie zawiesiły swoją działalność, a budynek szkolny, mimo że znalazł się na terenie białostockiego getta, ocalał z pożogi wojennej.

16 marca 1949 roku powstał „Projekt przebudowy b. szkoły żydowskiej Druskina na Państwowe Liceum Gospodarcze i Liceum Przemysłu Gastronomicznego przy Szlacheckiej 8”. Zakładał on przebudowę przede wszystkim układu funkcjonalno-przestrzennego, która polegała na wydzieleniu dodatkowych pomieszczeń (np. przy sali do nauki pisania na maszynach, powstał pokój na pomoce naukowe), sale wykładowe podzielono na mniejsze sale lekcyjne. W obrysie, a także wystroju elewacji budynek pozostał takim, jak go wybudowano. W latach 60. XX wieku po reorganizacji, Liceum Gastronomiczne przeniosło się do nowej siedziby przy ul. Knyszyńskiej. Z czasem obiekt przejęła Filia Uniwersytetu Warszawskiego, ob. Uniwersytet w Białymstoku, gdzie umieszczono pracownie Wydziału Chemii. Po wyprowadzeniu się UwB na kampus przy ul. K. Ciołkowskiego obiekt pozostaje nieużytkowany. Wśród absolwentów gimnazjum znalazła się m.in. aktorka, gwiazda polskiego, przedwojennego kina - Nora Ney (wł. Sonia Nejman). W 2013 roku na bocznej elewacji powstał mural przedstawiający dziewczynkę z konewką, wykonany przez Natalię Rak.

Budynek szkoły Dawida Druskina ma znaczące wartości historyczne/urbanistyczne. Jest reliktem dawnej zabudowy miejskiej. Obszar, na którym jest usytuowany był bardzo zniszczony w czasie powstania w getcie żydowskim w 1943 roku, a następnie w okresie powojennym przekomponowany, wytyczoną trasą W-Z (Al. J. Piłsudskiego) i przeznaczony pod zabudowę wielkogabarytową. Wraz z sąsiednią kamienicą nr 24 i synagogą Cytronów stanowią niewielki, ale dobrze zachowany fragment przedwojennej ul. Szlacheckiej. Obiekt jest również ciekawym przykładem stylu przejściowego – pomiędzy historyzmem i modernizmem, w czym należy upatrywać jego wartości artystycznych.

Opis    

Budynek szkolny znajduje się obecnie pod adresem przy Al. Piłsudskiego, przy fragmencie dawnej ulicy Szlacheckiej, w okresie powojennym przeciętej Aleją Piłsudskiego. Jest to budynek murowany, otynkowany, czterokondygnacyjny, nakryty dwuspadowym dachem, założony na rzucie prostokąta z ryzalitem w elewacji tylnej (północno-wschodniej), do którego przylega niska przybudówka. Symetryczna elewacja frontowa liczy dziewięć osi wyznaczonych przez otwory okienne o prostokątnym kształcie. Na osi środkowej znajduje się wejście oraz ujmujący je pozorny ryzalit sięgający drugiego piętra, podcięty łukowato w dolnej partii, zwieńczony trójkątnym szczytem. Na oszczędny detal architektoniczny składają się wąskie gzymsy nad pierwszą, trzecią i czwartą kondygnacją, lizeny opinające skrajne osie oraz ryzalit środkowy, a także płyciny między oknami drugiej i trzeciej kondygnacji. Nad otworami okiennymi parteru umieszczono masywne opaski. Elewacja tylna, niemal pozbawiona detalu architektonicznego, została podzielona listwowymi i profilowanymi gzymsami kordonowymi; dziewięć osi wyznaczają jednakowej wielkości prostokątne otwory okienne. Boczne elewacje są gładkie; północno-zachodnia ślepa, południowo-wschodnia jednoosiowa. Wystrój architektoniczny elewacji jest skromny, oparty na klasycznych podziałach na osie (przy pomocy lizen i wnęk podokiennych) i kondygnacje (gzymsy), jednak wszystkie detale zostały mocno uproszczone, a kształt pozornego ryzalitu w fasadzie uległ wręcz kubizacji. Tę skłonność do syntezy można przypisać wpływowi nadchodzącego modernizmu. Efekt ten wzmacnia dodatkowo zastosowanie jednakowych prostokątnych otworów okiennych podzielonych na kwadratowe kwatery. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających tylko z zewnątrz.

Oprac. Iwona Górska, dr Aneta Kułak Oddział Terenowy w Białymstoku, 11.08.2026 r.

Bibliografia    

• APB, Starszy Notariusz Grodzieński, nr 125, k. 360-361.
• APB, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, sygn. 1910.
• Boćkowski D., Żydzi w Białymstoku w okresie okupacji sowieckiej 1939-1941, [w:] Kres świata białostockich Żydów, red. D. Boćkowski, E. Rogalewska, J. Sadowska, Białystok [b. r. w.], s. 21-22.
• Dolistowska M., Architektura i budownictwo publiczne społeczności żydowskiej w Białymstoku, [w:] Białystok MAYN HEYM, red. D. Boćkowski, Białystok [b. r. w.], 93-95.
• Jemielity W., Szkoły żydowskie, średnie i zawodowe w Białymstoku w latach 1919-1939, „Białostocczyzna”, 3/1994, s. 50.
• Spis nauczycieli szkół wyższych, średnich, zawodowych, seminariów nauczycielskich oraz wykaz zakładów naukowych i władz szkolnych zestawione pod redakcją Zygmunta Zagórskiego, Lwów-Warszawa 1924, s. 228.
• Szarkowska A., Prywatne szkoły średnie ogólnokształcące dla młodzieży żydowskiej w Białymstoku w okresie Drugiej Rzeczpospolitej, [w:] Kultury narodowe na pograniczach, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Białystok 2006, s. 77.