Kościół reformatów pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny, Brodnica
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

Kościół reformatów pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny

Brodnica

photo

Przykład późnobarokowej świątyni i klasztoru o typowym założeniu charakterystycznym dla architektury reformackiej i jednolitym programie ikonograficznym.

Historia

Kościół pw. św. Franciszka z Asyżu i klasztor (dawniej oo. Reformatów) obecnie oo. Franciszkanów został ufundowany w 1751 r. przez starostę brodnickiego Józefa Pląskowskiego i jego żonę Rozalię z Czapskich. Budowę kościoła ukończono w 1761 r., został poświęcony w 1762 roku. Pierwotne budynki klasztorne (zapewne drewniane) zostały spalone w 1769 r., w następnych latach wzniesiono obecne. W 1838 r. dokonano rekoncyliacji kościoła pod nowym wezwaniem - Niepokalanego Poczęcia NMP. Odtąd pełnił on rolę świątyni cmentarnej, a przez pewien czas także i więziennej. W okresie międzywojennym był kościołem garnizonowym dla stacjonującego w Brodnicy 67 Pułku Piechoty. Dnia 02. 11. 1947 r. przejęli go oficjalnie franciszkanie,  parafię erygowano 04. 10. 1978 r. Dekretem prowincjała Hipolita Lipiński świątynia z dniem 13 VI 1996 r. uzyskała rangę Sanktuarium św. Antoniego – pierwszego w Polsce północnej. Klasztor odnowiono w latach 1950-1952 a kościół w latach 1964-1965.

Opis

Zespół klasztorny o.o. Franciszkanów usytuowany na północny zachód od Dużego Rynku, przy drodze do Grudziądza. Kościół barokowy, nieorientowany, prezbiterium zwrócone w kierunku południowym, dwuprzęsłowe; nawa  szersza, czteroprzęsłowa, od północy czwarte przęsło węższe, mieszczące chór muzyczny. Korpus nawowy i prezbiterium nakryte osobnymi dachami dwuspadowymi, nad prezbiterium wieżyczka na  sygnaturkę z ośmioboczną latarnią. Kościół wzniesiony z cegły, otynkowany. Elewacja frontowa – północna, podzielona zdwojonymi pilastrami jońskimi wspierającymi belkowanie stanowiące jednocześnie podstawę trójkątnego szczytu. Na osi elewacji prostokątne wejście, nad którym przerwany, półkolisty przyczółek w którym emblemat franciszkański. W polach bocznych nisze ze współczesnymi rzeźbami św. Antoniego Padewskiego oraz św. Franciszka z Asyżu. W nawie i prezbiterium sklepienia kolebkowe o łuku obniżonym, z lunetami. Pośrodku sklepienia nawy stiukowa rozeta. Podziały ścian akcentowane przyściennymi filarami o zaokrąglonych narożach, opiętymi pilastrami w typie jońskim, dźwigającymi belkowanie i gzyms. Ponad gzymsem okna zamknięte odcinkowo, umieszczone w szerokich wnękach. Chór muzyczny murowany, wsparty na trzech arkadach filarowych. Wyposażenie wnętrza kościelnego spójne i dostosowanej do wymogów osiemnastowiecznego programu kościołów reformackich. Z pierwotnego wyposażenia zachował się: ołtarz główny pw. Chrystusa Ukrzyżowanego (usytuowany w połowie prezbiterium, ze względu na mieszczący się za nim chór zakonny), rokokowy z XVIII w.,z rzeźbami: w polu środkowym -  krucyfiks, po bokach - Matka Boża, św. Piotr, św. Jan Ewangelista, św. Maria Magdalena, w górnej kondygnacji - Bóg Ojciec, Gołębica Ducha Św. oraz dwa anioły z Arma Christi. Rokokowe ołtarze boczne. Rokokowa ambona, z rzeźbą trąbiącego Anioła na baldachimie. Neobarokowe organy z 2. poł. XIX w. zbudowane przez Juliusza Witta z Gdańska. Najstarszym elementem wystroju wnętrza świątyni jest granitowa kropielnica, prawdopodobnie średniowieczna. Dwa konfesjonały pochodzą z XVIII w., ławy z  malowanymi herbami Leliwa 1796 r. Epitafium Józefa Pląskowskiego i jego żony Rozalii fundowane w 1791 r. przez syna ks. Andrzeja Pląskowskiego, kanonika chełmińskiego i warmińskiego, marmurowe. Dwa rokokowe krzyże ołtarzowe z ok. 1770 r. Malarstwo reprezentują: barokowy obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem adorowanej przez anioły, oraz barokowe drzewo genealogiczne św. Franciszka z XVIII w. Od strony zachodniej do kościoła przylegają murowane zabudowania klasztorne wzniesione na planie prostokąta, z wewnętrzny czworobocznym wirydarzem i wąskim dziedzińcem przylegającym do nawy kościoła. Budynki o skromnych cechach barokowych, piętrowe, o jednotraktowym układzie pomieszczeń, z korytarzem wokół wirydarza. Korytarz i pomieszczenia przyziemia sklepione kolebkowo-krzyżowo, piętra kolebkowo z lunetami. Elewacja frontowa od północy zlicowana z fasadą kościoła, dziewięcioosiowa. Dachy cztero- i dwuspadowe o kalenicach nierównej wysokości. Wokół klasztoru cmentarz parafialny, powstały na terenach dawnego ogrodu klasztornego. W najstarszej części cmentarz rzeźba – „Pieta” autorstwa rzeźbiarza Ignacego Zelka.

Zabytek dostępny. Obiekt otwarty podczas nabożeństw.

Opr. Marzenna Stocka, OT NID w Toruniu, 17-05-2018

Bibliografia

  • Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, T. 3, Dekanat brodnicki, Toruń 1998, s. 72-77
  • Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. XI: Województwo bydgoskie, z. 2: Powiat brodnicki, pod red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, Warszawa 1971, s. 13-15
  • Wultański J., Brodnickie ulice, Brodnica 2002, s. 158-164

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1751-1761
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Sądowa 5a, Brodnica
  • Lokalizacja: woj. kujawsko-pomorskie, pow. brodnicki, gmina Brodnica (gm. miejska)
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy