Historia

Dom mieszkalny przy ulicy Królowej Korony Polskiej w Szczecinie to budynek mieszkalny o malowniczej bryle, ukształtowanej w wyniku kilku następujących po sobie faz budowlanych. Kolejne modernizacje przekształcały zewnętrzny i wewnętrzny wyraz obiektu, dostosowując go do ewoluujących na przestrzeni dziesięcioleci preferencji estetycznych. Początek założenia sięga 1872 roku, kiedy to wzniesiono willę – termin ten pojawił się bezpośrednio w ówczesnym wniosku budowlanym – utrzymaną w formach charakterystycznych dla wczesnego historyzmu. W opracowaniu architektonicznym pierwotnej, silnie kubicznej bryły wyraźnie nawiązano do neogotyku angielskiego. Budynek wieńczył wówczas niski dach, ukryty całkowicie za attyką w formie krenelaża. Nieotynkowane, ceglane elewacje akcentowano otworami okiennymi, które ozdobiono naczółkami w formie gzymsów gierowanych. Spoiny ceglane utrzymano w kolorze zbliżonym do lica cegły, co stanowiło ówczesny standard estetyczny w budownictwie klinkierowym.

Dalszy rozwój przestrzenny obiektu przyniósł koniec XIX wieku. W 1892 roku od strony północnej dobudowano werandę w drewnianej konstrukcji szkieletowej. Trzy lata później, w 1895 roku, kubaturę budynku zwiększono poprzez nadbudowę kondygnacji strychowej. W miejscu dawnej attyki wzniesiono wysoki dach w stylistyce neogotyckiej, reprezentującej już dojrzałą fazę historyzmu. Wystające poza lico szczytów partie dachu oparto na ozdobnie opracowanej konstrukcji ciesielskiej, złożonej z belek, krokwi, mieczy oraz słupków, które oryginalnie pokryto wielobarwną polichromią. W trakcie tej samej kampanii budowlanej odświeżono elewacje, malując je w całości na czerwono, co pozwoliło na zniwelowanie widocznych kontrastów materiałowych powstałych w wyniku wcześniejszych ingerencji.

W latach 1898–1899 zrealizowano kolejną dużą inwestycję polegającą na dobudowie skrzydła północnego, które pod względem gabarytów, formy dachu i artykulacji harmonijnie dopasowano do starszego korpusu. Nowo powstałą część ujednolicono kolorystycznie poprzez wprowadzenie bieli: na poziomie parteru pobielono lico ceglane, natomiast w strefie piętra i szczytów elewację w pełni otynkowano. Szczyt zachodni otrzymał bogatą plastycznie dekorację stiukową o motywach neorenesansowych, typowych dla schyłku XIX wieku, na którą złożyła się gęsta wić roślinna oraz kompozycja zegara słonecznego z motywem słońca i smoka. Zgodnie z zasadami estetyki dojrzałego historyzmu, unikającej silnych dysonansów kolorystycznych, starszy, czerwony dotąd korpus główny również przemalowano na biało. Ceglane spoiny opracowano wówczas wtórnie w formie wypukłych wałków, a ozdobne elementy konstrukcyjne dachu pokryto brązową powłoką malarską. Zmiany objęły także wewnętrzny układ komunikacyjny korpusu głównego – pokoje mieszkalne usytuowane wzdłuż muru wschodniego przekształcono w długi korytarz, a dolną partię istniejącej klatki schodowej poddano przebudowie.

Na początku XX wieku kontynuowano drobniejsze uzupełnienia architektoniczne. W 1908 roku we wnęce po stronie wschodniej, pomiędzy werandą a skrzydłem północnym, wzniesiono parterową kuchnię o otynkowanych elewacjach. W 1910 roku narożnik południowo-zachodni wzbogacił się o niewielki ryzalit wykuszowy, reprezentujący formalne cechy schyłkowego historyzmu. Jego dolną partię wykonano w konstrukcji ryglowej i dostosowano do istniejącej, białej kolorystyki gmachu, wypełniając pachy jasną cegłą o kremowej barwie. Kolejna modyfikacja miała miejsce w 1913 roku, kiedy przemurowano otwory okienne na piętrze elewacji południowej, wprowadzając charakterystyczne dla tamtej epoki pary prostokątnych okienek zwieńczonych daszkami pulpitowymi, u dołu zaakcentowane drewnianymi przedpiersiami. Zwieńczeniem przedwojennych przekształceń było zastąpienie w 1927 roku dawnego drewnianego płotu nowym, kutym ogrodzeniem metalowym.

Podczas prac remontowych przeprowadzonych w 2025 roku zdecydowano o częściowym powrocie do wyglądu korpusu głównego sprzed dobudowy części północnej w 1899 roku. Z powierzchni cegieł starannie usunięto wtórne powłoki białej farby, przywracając im czerwoną kolorystykę z etapu modernizacji w 1895 roku. Działanie to miało na celu ukazanie odmienności chronologicznej poszczególnych faz budowlanych, mimo że spora część substancji i detalu korpusu głównego metrykalnie wywodzi się z okresu aranżacji „białej”. Odtworzono oryginalną polichromię drewnianych belek i rygli dachu z 1895 roku oraz okapu wykusza z 1910 roku, co pozwoliło na wyeksponowanie rzadkiego i cennego motywu zdobniczego. Przywrócono także właściwe barwy drewnianym przedpiersiom okiennym z 1913 roku. Połacie dachowe pokryto ceramiczną dachówką karpiówką w kolorze zielonym, przyjmując za przesłankę konserwatorską relikty oryginalnego pokrycia zachowane na jednym z kominów.

Wysoce pozytywnie należy ocenić podjętą i profesjonalnie zrealizowaną ideę rekonstrukcji uszkodzonego detalu architektonicznego w obrębie szczytu dobudówki północnej, gdzie odtworzono sterczynę oraz plastyczny motyw słońca. W trakcie prac restauratorskich doszło jednak do pewnych modyfikacji formalnych: grzywę smoka w zwieńczeniu przybudówki zastąpiono motywem żeber, a dawne, wypukłe opaski okalające okienka usunięto, wprowadzając w ich miejsce uproszczone obramienia o zmienionej plastyce i proporcjach. W strukturze werandy zachowano oryginalne, dekoracyjne przeszklenia, redukując wszakże ich pierwotną liczbę. W korpusie głównym oraz w partii ryzalitu dokonano wymiany stolarki okiennej na nową, zrekonstruowaną wiernie według zachowanych wzorów historycznych. We wnętrzu, w przestrzeni sieni parteru, zachowano jedne autentyczne drzwi wejściowe wraz z oryginalnymi zawiasami pasowymi. Pozostała wewnętrzna stolarka drzwiowa oraz posadzka werandy zostały wymienione na nowe. Zmianie uległ również kontekst otoczenia – historyczne ogrodzenie posadowiono na nowo wprowadzonym betonowym cokole, który nie posiadał swojego odpowiednika w strukturze pierwotnej.

Opis

Budynek położony jest w narożu ulic Piotra Wawrzyniaka oraz Królowej Korony Polskiej. Przed tym wolnostojącym domem, od strony głównej ulicy Wawrzyniaka, usytuowany jest przedogródek, natomiast od strony południowej przylega dawne podwórze gospodarcze, na którym do dziś zachował się tylko jeden budynek. Od strony obu ulic parcelę wydziela metalowe, kute ogrodzenie. Budynek mieszkalny założono na planie prostokąta z aneksami w postaci dużej werandy, niewielkiego skrzydła oraz ryzalitu, które przylegają do części północno-wschodniej od strony podwórza. Ponadto korpus główny wzbogaca płytki ryzalit od strony zachodniej oraz nieduży ryzalit wykuszowy od południa. Budynek wymurowano z cegły, a jedynie werandę wzniesiono w drewnianej konstrukcji szkieletowej.

Malownicza, asymetryczna bryła obiektu powstała w wyniku licznych przekształceń historycznych, które wpłynęły na zróżnicowanie wysokości jego poszczególnych części. Najstarsza, południowa część korpusu z płytkim ryzalitem zachodnim jest piętrowa, natomiast północna – parterowa. Weranda, skrzydło oraz ryzalit wykuszowy to struktury parterowe, z kolei ryzalit wschodni ma wysokość dwóch kondygnacji. Poszczególne części nakryte są osobnymi dachami o różnej formie. Południowa część korpusu zwieńczona jest wysokim dachem dwuspadowym z naczółkami, którego okap mocno wystaje poza obwód murów zewnętrznych i opiera się na ozdobnej, snycerskiej konstrukcji złożonej z belek stropowych, krokwi, mieczy i rozpór, pomalowanych w różnych kolorach. Północna część posiada dach dwuspadowy o układzie poprzecznym z okazałym szczytem od strony ulicy. Werandę i ryzalit wschodni zamknięto dachami pulpitowymi, ryzalit wykuszowy – czterospadowym, a aneks – dachem dwuspadowym.

Mocno eklektyczna stylistyka budynku wynika bezpośrednio z nakładania się na siebie kolejnych modernizacji. Elewacja zachodnia południowej części korpusu reprezentuje najstarszą fazę budowy, nawiązującą do popularnego w trzeciej ćwierci XIX wieku neogotyku angielskiego oraz stylu arkadowego (Rundbogenstil). Doświetlają ją prostokątne okna na parterze, zaaranżowane z użyciem gzymsu gierowanego, oraz okna zamknięte łukiem pełnym na kondygnacji piętra. Elewacje tej sekcji podzielone są silnym gzymsem międzykondygnacyjnym oraz szerokim fryzem z ciągiem niewielkich, prostokątnych otworów nad piętrem, przypominających strzelnice. Szczególnie interesujące jest bogate, wielobarwne opracowanie snycerskie konstrukcji podtrzymującej dach, charakterystyczne dla dojrzałego historyzmu. Z kolei elewacja południowa oraz narożny ryzalit wykuszowy reprezentują już formy schyłkowego i późnego historyzmu. Elewacja ta przepruta jest parami niedużych okien, zwieńczonych daszkami pulpitowymi i zaakcentowanych neorenesansowymi parapetami, przy czym z tego samego okresu pochodzą również okna w partii szczytu. Ryzalit wykuszowy wyposażono w ażurową ścianę złożoną z okien umieszczonych pomiędzy prostokątnymi filarami, a jego dolną część, wykonaną w konstrukcji ryglowej, pachy wypełniono kremową cegłą, jako że w czasie budowy ryzalitu cały budynek był utrzymany w podobnej kolorystyce. Okap i krokwie dachu nad wykuszem zdobi dodatkowo ornamentalna dekoracja plastyczna.

Elewacja zachodnia części północnej korpusu została opracowana w stylistyce dojrzałego historyzmu. Formą okien nawiązano tu wprawdzie do najstarszej części budynku, jednak wydatny szczyt o wklęsło-wypukłym obrysie ukształtowano w formach neorenesansowych i ozdobiono bogatą dekoracją sztukatorską w tynku, przedstawiającą gęstą wić roślinną oraz zegar słoneczny z motywem słońca i smoka. W portfenetrze na parterze tej części zachowały się oryginalne, żelazne, ażurowe stopnie schodowe. Zupełnie inny charakter ma parterowa weranda, w której dekoracyjnie wyeksponowano konstrukcję szkieletową o ozdobnie profilowanych słupach i ryglach. Duże okna rozmieszczono pomiędzy słupami, pachy w części parapetowej wypełniono cegłą, a nad oknami zastosowano krzyżowy układ rygli z deskowym wypełnieniem. W przeciwieństwie do reprezentacyjnych partii frontowych, elewacje od strony północnej i wschodniej są bardzo skromne i pozbawione ozdobnego detalu. We wnętrzu obiektu, w części wschodniej, usytuowana jest długa sień z zabytkową, drewnianą klatką schodową o układzie zabiegowym w górnej części, która reprezentuje surowe formy wczesnego historyzmu. W sieni zachowały się oryginalne drzwi wahadłowe, a na piętrze oryginalna stolarka drzwiowa, podczas gdy współczesne drzwi do mieszkań na parterze stanowią ich dokładną rekonstrukcję.

Oprac. Radosław Walkiewicz, OT NID w Szczecinie, 31.08.2026 r.