Historia obiektu/datowanie etapów budowy

Pierwotna nazwa miejscowości brzmiała Schönwalde, czyli piękny las. Obszar majątku w Zajezierzu do XIX wieku obejmował duże obszary leśne. Do dzisiaj okolica wsi jest stosunkowo mocno zalesiona. Początki Zajezierza są mało znane. Do dzisiaj w rzeźbie terenu rozpoznać można dawny, naturalnie  obronny charakter okolicy  w postaci pozostałości jezior i stawów i terenów podmokłych. Pozwala to przypuszczać, że w miejscu zamku już w wczesnym średniowieczu usytuowany był gród a w miejscu zespołu gospodarczego – osada. Hipotezę o wczesnośredniowiecznej metryce Zajezierza potwierdzałaby relacja H. Berghausa, iż Zajezierze (Schönwalde)  już od XIII w miało należeć do Borków, jednego z najbardziej znanych i wpływowych rodów na Pomorzu Zachodnim. Linię zajezierską rodu założył niejaki Henning Bork, jeden z trzech synów Clausa z linii łobesko-węgorzyńskiej. W Zajezierzu  znajdował się zamek będący siedzibą rodu. Stąd pochodził jeden z jego znaczniejszych przedstawicieli, Heinrich Bork zwany Czarnym Rycerzem (Schwarzer Ritter), zmarły w 1498 r. W 1470 r. kupił on zamek w Złocieńcu wraz z miastem i przynależnościami na terenie należącym w tym czasie do brandenburskiej Nowej Marchii. Ponadto Heinrich otrzymał od księcia  ekspektatywę (prawo do spadku) do zamku i dóbr w Resku należącego do rodu Widante (dobra te ostatecznie znalazły się w rękach Borków w 1540 r.). Otrzymał również prawo do dziedziczenia po Klausie Schwochow majątków w Swochowie i Nowym Chrapowie. W 1487 r. książę nadał w lenno Czarnemu Rycerzowi do spółki z Clausem von Troyen wieś Łęczyce (Lenz), natomiast w 1493 do spółki z kuzynostwem Andreasem i Thomasem von Gewisken wsie Dąbrowice i Rożnowo Nowogardzkie. W tym samym roku Georg von Schlabernsdorf, mistrz wojskowy (Heermeister), klasztoru Joannitów na zamku w Słońsku sprzedał Heinrichowi von Borcke zamki w Pęzinie, Barzkowicach i Brudzewicach na dawnej  ziemi szadzkiej. W 1494 r. Heinrich von Borcke otrzymał na czas swojego życia w użytkowanie zamek w Szadzku. Po 1498 r. zamek rezydencja została  zwrócona księciu.

    Zajezierze pozostało w rękach potomków Czarnego Rycerza aż do XVIII w. Na tamtejszym zamku mieszkał miedzy innymi Martin Arnim von Borcke (zmarły w 1730 r.), który był wicekanclerzem księstwa zachodniopomorskiego  wchodzącego w tym czasie w skład władztwa Hohenzollernów, królewskim tajnym radcą oraz prezesem sądu dworskiego. Po śmierci wicekanclerza i jego syna, dobra zajezierskie wraz z  przynależnym mu Cianowem przeszły na własność Christopha von Borcke, radcy kamery wojenno-domenalnej. Prawdopodobnie gospodarstwo zostało mocno zadłużone ponieważ po jego śmierci dobra w Zajezierzu uległy przymusowej licytacji. W 1778 r. władze rejencji  przekazały prawo do lenna zajezierskiego, deklarującym najwyższą kwotę pułkownikowi Friedrichowi Wilhelmi baronowi von Mehling oraz jego małżonce Ernestinie z domu Bojanowskiej. Po wygaśnięciu prekluzji i wobec braku sprzeciwów ze strony spadkobierców, czyli rodu Borków, majątek lenny w Zajezierzu został  reskryptem z 19 maja 1780 r. przekształcony w tzw. alodium, formę prawną bliżej przypominającą dzisiejszą własność (właściciel mógł dzielić i sprzedawać według własnego uznania bez zgody władzy królewskiej). Po śmierci pułkownika w 1797 r., dobra odziedziczyła wdowa z dziećmi – według testamentu miała ona nieograniczone prawo zarządzania majątkiem aż do swojej śmierci w 1804 r. Dokładne okoliczności zmian własnościowych które nastąpiły po 1804 r. są mało znane. Według Berghausa (odnoszącego się często krytycznie do rodzącego się kapitalizmu) był to niekorzystny okres dla majątku. W wykazie  dóbr rycerskich zwanym Ritterguts -Matrikel z 1828 r. panem na Zajezierzu  był  radca handlowy Neumann ze Szczecina, właściciel przedsiębiorstwa handlujący drewnem oraz spekulant. Zajezierze kupił z powodu dużych obszarów leśnych i starego drzewostanu (dęby i buki). W jego czasach wykarczowano duże powierzchnie leśne  z przeznaczeniem na budowę statków. Na niezalesionym ponownie zrębie założono kolonię „Neu  Schönwalde”, obecnie Zagozd. W 1734 r. Neumann rozpoczął osiedlanie kolonistów. Główną część majątku wydzierżawił niejakiemu Textorowi. Jednak dzierżawcy interesy szły nie najlepiej i duża część majątku rycerskiego została zbyta za długi. W 1851 r. majątek w Zajezierzu kupił Hermann Ludwig von Wedel z Krępcewa. 

    Na terenie państwa pruskiego w pierwszej połowie XIX w. następuje uwłaszczenie chłopów i stopniowa likwidacja średniowiecznych stosunków gospodarczo-prawnych. Szczegóły na temat uwłaszczenia majątku rycerskiego w Zajezierzu są nieznane. Według relacji Berghausa, majątek ten stał się pełną własnością ziemską w znaczeniu dzisiejszym dopiero po uporządkowaniu skomplikowanych spraw finansowych posiadłości przez nowego pana oraz likwidacji tzw. Laudemialpflicht (istniejącego od średniowiecza obowiązku płacenia przez chłopów laudemium na rzecz pana lennego), obowiązkowo wymaganej przez prawo pruskie od 2 marca 1850 r.  W 1854 r. władze rejencji szczecińskiej miały wątpliwości, czy znacznie uszczuplony w wyniku złego gospodarzenia Neumanna, majątek w Zajezierzu może posiadać  status majątku rycerskiego. W 1855 r. ówczesny landrat powiatu łobeskiego, von der Osten ustalił że nie ma wątpliwości co do statusu majątku, ponieważ  część cianowska majątku nadal obejmuje 1273 mórg, a więc ponad wymagane 1000 mórg. Ludwig von Wedel powiększył znacznie powierzchnię posiadłości. Według książki adresowej z 1870 r., majątek rycerski w Zajezierzu miał 4062 mórg (ok. 1000 hektarów).  W  1878 r. Zajezierze  stało się własnością Oktavio von Köllera, urodzonego w Łoźnicy, głównej siedzibie tego bardzo starego pomorskiego rodu. Ojcem Oktavio był Matthias von Köller, wpływowy pomorski polityk oraz dyrektor założonej jeszcze w XVIII wieku ziemiańskiej instytucji finansowej zwanej Ziemstwem Pomorskim (Pommersche Landschaft). W 1879 r. powierzchnia posiadłości zajezierskiej wynosiła 903,07 hektarów. Oktavio gospodarzył na Zajezierzu do 

1891 r. Jego następcą był Walter von Köller (zmarły w 1919). W 1929 r. posiadłości odziedziczył jego syn, również Walter von von Köller (zmarły w Bremie w 1977 r.). W 1940 r. gospodarstwo zajezierskie miało powierzchnię 1010 hektarów. Po 1945 r. majątek upaństwowiono. Informacje na temat pierwszych lat powojennych są skąpe. W pałacu początkowo mieściły się bliżej nie określone biura, później dom kolonijny Zakładów Włókienniczych w Żydowcach. W 1967 r. dawną rezydencję przeznaczono na siedzibę Państwowego Zakładu dla Dzieci Upośledzonych, później Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego, który zlikwidowano w 2005 r.

    W odróżnieniu od historii majątku, dzieje samej rezydencji są mało znane. Do tej pory nie wykonano badań architektonicznych, które mogłyby rzucić nieco więcej światła na rozwój architektoniczny pałacu. Ewolucję architektury zajezierskiego pałacu można odtworzyć na podstawie jej cech stylistycznych, analizy porównawczej w stosunku do innych budowli, starych fotografii oraz analizy obecnego stanu zachowania. 

    Z relacji dziewiętnastowiecznych topografów prowincji pomorskiej  wynika że nad jeziorem Zajezierskim od średniowiecza usytuowany był zamek. W relacji Brüggemanna (lata 70/80-te XVIII w.) możemy zaleźć informację o istniejącej jeszcze fosie wokół rezydencji, która oddzielona była od jeziora groblą. Bardziej niż prawdopodobne wydaje się, że w murach dzisiejszego pałacu kryją się relikty średniowieczne. Ta średniowieczna siedziba modernizowana była wielokrotnie w XVI i XVII w. Jej pozostałości zachowały się do dzisiaj w postaci częściowo czytelnego kształtu wzgórza zamkowego, reliktów fosy oraz osobliwych przybór budowli. Nieregularności w kompozycji bryły i elewacji świadczą że dzisiejszy pałac powstał w wielu etapach budowlanych. Na rysunku inwetaryzacyjnym widać też bardzo duże zróżnicowanie grubości murów zewnętrznych. Niezwykle ciekawe jest lekkie przesunięcie sieni wejściowej w stosunku do osi środkowej budynku, (nietypowe dla architektury XVIII-i XIX-wiecznej której cechy stylistyczne widoczne są w elewacji). Ten asymetryczny układ zastosowano, mimo że portal wejściowy położony jest zgodnie z zasadami obowiązującymi w XVIII w.,  na osi środkowej pałacu.  Świadczyć to może  że dzisiejsza sień jest reliktem układu powstałego nie później niż na pocz. XVII w. 

    Na Pomorzu Zachodnim siedziby ziemiańskie zachowywały mniej lub bardziej  obronny charakter do połowy XVII w. czyli do zakończenia wojny trzydziestoletniej. Miały wówczas chronić swych mieszkańców głównie przed maruderami (jak np. wybudowany w pierwszej połowie XVII w. dwór w Strzmielach). Jeszcze po potopie szwedzkim pomorska szlachta borykała się na terenach graniczących z Rzeczpospolitą z napadami nieopłaconego żołdactwa. W 4. ćwierci XVII i 1. połowie XVIII w. dokonano modernizacji przekształcających dawne siedziby na barokowe rezydencje np. w Starej Dobrzycy (obecnie kompletna ruina), Łoźnicy (kompletna ruina), Radowie Wielkim (nie istnieje), Stolcu, Starogardzie Łobeskim (ruina), Lepinie (relikty).  Wydaje się że również starą średniowieczno-nowożytną siedzibę w Zajezierzu, mającą jeszcze cechy obronne zmodernizowano w pod koniec XVII lub w pierwszej połowie XVIII w., (nie później jednak niż na przełomie XVIII/XIX w.). Układy ze skrzydłami położonymi prostopadle do korpusu głównego charakterystyczne są dla rezydencji barokowych, nietypowe jednak dla założeń XIX- wiecznych (w XIX w. skrzydła takie były często rozbierane).  Możliwe że już w tym czasie  zasypano częściowo fosy, przynajmniej od strony północno-wschodniej. Do piętrowego korpusu dobudowano dwa niższe, symetryczne skrzydła boczne (tego rodzaju dobudówki mieściły przeważnie kuchnie i pomieszczenia mieszkalne dla służby). Wydaje się że opaski okienne na parterze z charakterystycznymi zwornikami w zwieńczeniu otworów pochodzą z tego czasu. Możliwe że pierwotnie miały dodatkowo uszaki, które w późniejszych czasach usunięto dopasowując architekturę do klasycystycznej stylistyki. 

    Modernizacji musiano dokonać latach 80 lub 90-tych XVIII wieku w czasach Friedricha Wilhelma  Freiherr von Mehlinga oraz Ernestine z domu Bojanowskiej. Prawdopodobnie  w tym czasie zasypano fosy od strony jeziora (o ich istnieniu pisze Brüggemann) i założono park krajobrazowy w stylu angielskim (w Starogardzie takowy istniał już od lat 70-tych XVIII w.). Pałac (w całości lub w części) nadbudowano o kolejną kondygnację. Bez wątpienia klasycystyczna dekoracja na piętrze, oraz prawdopodobnie portal wejściowy w Zajezierzu pochodzą z przebudowy zrealizowanej w 4. ćwierci XVIII wieku. Ujęte tynkowymi obramieniami z gzymsem opartym na gładkich konsolach okna na piętrze są charakterystycznym elementem dekoracyjnym wielu rezydencji z ostatniej ćwierci XVIII w czy początku XIX w. Z tego czasu pochodzi również portal wejściowy zwieńczony segmentowym naczółkiem. Pałac nakryty był zapewne charakterystycznymi dla tego czasu dachami mansardowymi  lub wysokimi dachami dwuspadowymi. 

    Kolejna przebudowa pałacu nastąpiła w 2. połowie XIX  wieku. Było to prawdopodobnie jeszcze za czasów Wedlów, w latach 60-tych lub na pocz. 70 tych lat tego stulecia, choć niewykluczone, że  modernizacji dokonali już Köllerowie pod koniec lat 70-tych lub w 80-tych XIX w.  W trakcie prac korpus główny nadbudowano o kolejną kondygnację w stylistyce nawiązującej do wczesnego neorenesansu oraz schinklowskiego późnego klasycyzmu. Budowlę nakryto typowymi dla tego okresu niskimi dachami wielospadowymi. Opaski okienne zwieńczono uproszczonym belkowaniem, co było niemal standardem w realizowanych wówczas rezydencjach. Mury zewnętrzne spięto kotwami. Tarcze na zakończeniach kotw zostały bardzo starannie opracowane artystycznie, w formie rombów ozdobionych motywami mięsistych liści akantu. Elementy te utrzymane są wyraźnie w duchu sztuki  z 3. ćwierci XIX w.

W 3. ćwierci XIX w. w miejscu prawdopodobnego podzamcza lub pierwotnej wsi założono zespół gospodarczy. Podczas uwłaszczenia na potrzeby nowopowstających kapitalistycznych gospodarstw ziemiańskich, chłopów przenoszono często na inne tereny. Dawne parcele chłopskie włączano do poszerzanych zespołów rezydencjalnych, jak np. Żelmowie, Rościnie czy Piasecznie, gdzie zlikwidowano całą wieś. Na jednym z budynków gospodarczych w Zajezierzu, utrzymanych jeszcze we wczesnej stylistyce neorenesansowej widnieje data 1871 r.

    Kolejnym etapem była  dobudowa do skrzydła prawego (północnego) niedużego aneksu, widocznego na starych fotografiach. Niestety  złej jakości zdjęcia nie pozwalają na dokładne datowanie. Niewykluczone, że ów aneks wzniesiono jeszcze w 3. ćwierci XIX w., za czym przemawiałaby charakterystyczna forma niskiego szczytu wieńczącego elewacje. Jednak neobarokowe narożne boniowania (bardzo słabo widoczne na starych fotografiach) oraz portal wskazują że tę część pałacu wybudowano w XX w. 

W latach 1973-1975  pałac został przebudowany na potrzeby ośrodka opiekuńczego. Mimo nawiązania  podczas modernizacji  do dawnej architektury, pierwotną pałacową bryłę z czytelnymi etapami rozwoju architektonicznego zamieniono w dwuskrzydłowy jednorodny kompleks, przypominający nieco koszary, utrzymane w formach historycznych o wyraźnie czytelnych cechach przebrzmiałego już socrealizmu. Jedynie korpus główny przetrwał w stanie oryginalnym. Zachowano jednak zróżnicowanie stylistyczne pałacu, a większe zmiany architektoniczne wprowadzono głównie w wyglądzie skrzydeł bocznych. W latach 70-tych XX w. skrzydło prawe (północne) nadbudowano i poszerzono od strony północnej oraz ujednolicono z aneksem, nadbudowując o jedno piętro. Stylistyka  powstałej w wyniku poszerzenia skrzydła od strony północnej nowej elewacji,  wyraźnie przypomina realizacje socrealistyczne z lat 50-tych XX w. Skrzydło lewe (południowe) nadbudowano i wydłużono do długości skrzydła prawego. Elewację szczytową skrzydła lewego opracowano w stylistyce wzorowanej częściowo na zachowanej elewacji szczytowej skrzydła północnego. W formach obramień okiennych w nadbudowanych kondygnacjach nawiązano do korpusu głównego. W latach 70-tych XX w. dobudowano do korpusu głównego dużą werandę na masywnej podbudówce oblicowanej łamanym kamieniem (ówczesne retro). Przeszkloną kondygnację górną utrzymano natomiast w stylistyce  modernistycznej charakterystycznej dla czasu powstania. 

Z lat 70-tych XX w. pochodzi również aranżacja otoczenia pałacu – z placem zabaw, schodami, murkami oraz szeroką drogą dojazdową. 

Opis obiektu

Zespół pałacowo-parkowy w Zajezierzu położony jest po południowo-wschodniej stronie od wsi. Dawna siedziba ziemiańska usytuowana jest na stosunkowo wysokim (jak na warunki pomorskie) wzgórzu nad jeziorem Zajezierskim.  Po stronie wschodniej rezydencji, w parku położony jest staw. Pozostałości kolejnego dużego stawu zachowały się od strony zachodniej. W niedalekim sąsiedztwie pałacu, na jego środkowej osi, po północno-wschodniej stronie, rozciąga się dawny zespół gospodarczy. Wokół wzgórza, na którym położona jest rezydencja czytelne pozostały relikty fos. Pałac zwrócony jest fasadą w kierunku północno-wschodnim. Zróżnicowana pod względem stylistycznym rezydencja utrzymana jest w formach barokowych, klasycystycznych, historycznych i socrealistycznych. Murowany, dwupięt rowy budynek z dwoma skrzydłami bocznymi, nakryty jest niskimi czterospadowymi dachami. Od strony jeziora przylega do niego duża weranda zrealizowana w stylistyce modernizmu powojennego. Stalowo-szklana, posadowiona została na masywnym kamiennym przyziemiu. Narożniki głównego korpusu pałacu, na wysokości dwóch dolnych kondygnacji podparte są przyporami o zróżnicowanej wielkości, powstałymi w różnym czasie. Parter elewacji (z wyjątkiem ścian szczytowych korpusu głównego) wyodrębniono płaskim boniowaniem pasowym i zwieńczono gzymsem międzykondygnacyjnym, piętro podzielono gzymsem podokiennym. Całość zwieńczono dość wydatnym i masywnym gzymsem. Naroża skrzydeł bocznych zaakcentowane zostały lizenami boniowanymi. Mury przepruto szeregiem okien ujętych w obramienia zróżnicowane stylistycznie w zależności od kondygnacji. Najbardziej okazałe pod względem opracowania artystycznego są klasycystyczne obramienia okien na piętrze, których opaski zwieńczono belkowaniem z gzymsikami opartymi na gładkich, kanciastych kroksztynach (4. ćwierć XVIII). Nadproża okien na drugim piętrze zaakcentowano jedynie prostym belkowaniem (3. ćwierć  XIX w.). Natomiast otwory okienne na parterze mają formę jeszcze barokizującą z charakterystycznym zwornikiem (1. ćwierć XVIII w. ?). Na osi fasady korpusu usytuowany jest portal klasycystyczny z naczółkiem segmentowym opartym na gładkich kanciastych kroksztynach (4. ćwierć XVIII w.). Poziomem artystycznym wyróżniają się żeliwne tarcze kotw spinających mury szczytowe korpusu głównego, w formie płyt ozdobionych mięsistymi akantami (3. ćwierć XIX w). Wnętrza pałacu są obecnie niedostępne. Na podstawie planu i zdjęć zamieszczonych w karcie ewidencyjnej można wnioskować, że pierwotna aranżacja wnętrz została częściowo zmieniona i dostosowana do potrzeb ośrodka wychowawczego. W korpusie głównym, najstarszej, reprezentacyjnej części budynku nadal czytelny jest pierwotny archaiczny dwutraktowy układ wnętrz. Zwracają uwagę mocno zróżnicowane pod względem grubości mury. W części środkowej, w trakcie frontowym położona jest duża sień wejściowa z główną klatką schodową. Forma drewnianych schodów wskazuje, że mogły one powstać w 3. ćwierci XIX w. a w późniejszych czasach były częściowo zmienione i uproszczone (balustrady i słupki). Do dzisiaj schody o podobnym rysunku i charakterystycznych zawijanych policzkach możemy znaleźć w szczecińskich kamienicach z tego czasu. 

Obiekt dostępny na zewnątrz. 

Oprac. Radosław Walkiewicz, 16-04-2021 r.

Bibliografia

• Bagmihl J. T., Pommersches Wappenbuch. Band 5, Stettin 1855, 4s. 127-132 Berghaus, op. cit., s. 849
• Berghaus H., Landbuch des Herzogthums Stettin, von Kamin und Hinterpommern; oder des Verwaltungs-Bezirks der Königl. Regierung zu Stettin., Teil 2, Band 7, Wriezen 1874, s. 849;
• Brüggemann L. W., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern. II. Teil, 1. Bands. , Stettin 1784, s. 352
• General Adressbuch der Ritterguts –und Gutsbesitzer im Norddeutschen Bunde. Berlin 1870, s. 460
• Heimatkalender für den Kreis Regenwalde. 18 Jahrgang, 1940, s. 50-53
• Loose K., Katalog XIX – wiecznych dworów i pałaców, gmina Łobez. Szczecin 1977 r. (zeszyt 22), maszynopis w zbiorach NID, PT Szczecin; 
• Słomiński M., Karta ewidencyjna zabytku. Szczecin 2000 r.