Budynki o doskonale zachowanych wnętrzach hal fabrycznych i drewnianej konstrukcji z bogatą kolekcją muzealną tworzą unikatowy w skali Europy zabytek techniki. Obiekt powstały w l. 1824-26 wg proj. Wojciecha Lange dla Adolfa Fiedlera zachował swą klasycystyczną bryłę oraz układ wnętrza. Otwarte w obiektach w 1992 r. Muzeum Historii Przemysłu stało się ważnym ośrodkiem kulturotwórczym nie tylko dla regionu kaliskiego.

Historia

Opatówek został miastem w 1338 roku po otrzymaniu przywileju z rąk Kazimierza Wielkiego. Przepływająca przez Opatówek rzeczka Cienia (zwana też Trojanówką) łącząca się z Pokrzywnicą, dopływem rzeki Prosna oraz lekkie piaszczyste gleby sprzyjały na tym terenie osadnictwu. Od XIV wieku do 1793 r. miasto był w posiadaniu arcybiskupów gnieźnieńskich jako część rozległego klucza opatóweckiego. Opatówek przez stulecia był miastem o charakterze rolniczym, w którym znajdował się zamek arcybiskupi. W 1793 r. nastąpiła konfiskata dóbr arcybiskupich, które stały się własnością państwa pruskiego. W 1807 r. klucz opatówecki w wyniku donacji Napoleona I Bonaparte stał się własnością gen. Józefa Zajączka herbu Świnka. Generał napoleoński w l. 1815-1926 był pierwszym namiestnikiem Królestwa Polskiego. Za jego to przyczyną miasto zaczęło się gospodarczo rozwijać. Przeprowadzona została reforma czynszowa i samorządowa. Zbudowano nowy pałac, założono park, powstała nowa zabudowa podwórzy folwarcznych. Nastąpiła również przebudowa gotyckiego kościoła ufundowanego w XIV w. przez arcybiskupa Jarosława Bogorię Skotnickiego. To właśnie dzięki gen. Zajączkowi sprowadzono do Opatówka z Niemiec – fabrykantów Fiedlerów, którzy w l. 1824-31 wznieśli fabrykę sukna. W zespole fabryki znalazły się folusz i wozownia przy ul. Poniatowskiego 2, magazyn fabryki sukna i domy pracowników fabrycznych przy pl. Wolności 11/17 oraz przy ul. Kościelnej. Cegłę na potrzeby budowanej fabryki wytwarzała miejscowa cegielnia uruchomiona w 1820 roku. Opatówek w latach 20. XIX wieku znalazł się w kaliskim okręgu przemysłowym. Dzięki dotacjom i kredytom z kasy państwowej możliwe było powstanie fabryk w Kaliszu związanych z przemysłem sukienniczym i tkackim, a także fabryki sukna w Opatówku. W pierwszym okresie do pracy sprowadzono wykwalifikowanych rzemieślników i rękodzielników głównie z terenów Turyngii, Saksonii i Czech. Z powodzeniem rozwijały się także inne gałęzie przemysłu jak garbarstwo, farbiarstwo, wytwórnie mydła, świec, manufaktury wyrobu fortepianów, browar, wytwórnie ciast i olejarnie. Wiele z nich przetrwało do czasu ostatniej transformacji z k. XX wieku. Duże zasługi w kwestiach rozwoju przemysłowego położył prezes woj. kaliskiego w Komisji rządowej Spraw Wewnętrznych Królestwa Polskiego dyrektor Wydziału Przemysłu i Kunsztów Józef Radoszewski, właściciel dóbr opatowskich po śmierci gen. Zajączka. Powstanie fabryki sukna zdynamizowało rozwój Opatówka. Bracia Adolf Gotlieb i Edward Fiedlerowie przybyli z Saksonii do Opatówka w 1824 r. z miejscowości Sohland, gdzie posiadali Dom Handlowy. Po podpisaniu kontraktu otrzymali od rządu pierwszą pożyczkę w wysokości 180 000 złp. W l. 1824-26 powstał kompleks fabryczny składający się z: przędzalni o 10-ciu asortymentach maszyn, postrzygalni o 100 nożycowych maszynach i 2 cylindrowych transwersalnych, folusza niderlandzkiego, pralni sukna, tkalni i farbiarni. W pierwszym etapie fabrykanci zatrudnili 477 robotników. Tkalnia na początku posiadała 40 warsztatów ręcznych i 5 eksperymentalnie wprowadzonych krosien mechanicznych. Fabryka wytwarzała sukna cienkie i średnie. W początkowym okresie była to pierwsza i największa w Królestwie fabryka sukna. Jakość wytwarzanego sukna w fabryce w Opatówku mogła konkurować z powodzeniem z wyrobami niderlandzkimi, francuskimi i angielskimi. Fabryka dostarczała sukno na potrzeby 28-tysięcznej armii polskiej Królestwa Polskiego. Jakość sukna doceniona została Wielkim złotym medalem już na wystawie Przemysłu Krajowego w 1828 r. Fiedlerowie eksportowali swoje cienkie sukna do Rosji, Estonii, Mongolii, Chin. Produkcja sukna na tak dużą skalę zaktywizowała okoliczne wsie, folwarki i dwory dla rodzimej hodowli owiec. Fabryka przetrwała represje po powstaniu listopadowym oraz okres stagnacji w wyniku barier celnych. Po utracie praw miejskich przez Opatówek w 1870 r. fabryka był własnością zięcia Fiedlera - Ferdynanda Nitzschego i Repphana z Kalisza. W 1880 r. manufaktura sukienna zatrudniała 550 robotników, posiadała 3 maszyny parowe o sile 50 KM każda, 2 koła wodne o mocy 8 KM, 100 ręcznych krosien sukiennych i 40 mechanicznych oraz 10 maszyn przędzalniczych. Następował jednakże proces stagnacji, który pogłębił się w końcu XIX w. Na pocz. XX w. fabryka chyliła się ku upadkowi. Zakład ostatecznie przestał funkcjonować w 1937 roku, po czym nastąpiła wyprzedaż wyposażenia. W czasie II wojny światowej w obiektach znajdowały się magazyny wojskowe i oczyszczalnia sprzętu wojskowego. W zachodnim skrzydle wybudowanym w 1831 r. działała betoniarnia. Po 1945 r. niestety rozebrano część obiektów zespołu. W skrzydle wschodnim były magazyn nawozów, punkt skupu Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej, magazyn mebli fabryki z Jarocina. Piętra hal zaadaptowano na mieszkania. Skrzydło zachodnie zajęła Spółdzielnia Rękodzieła Artystycznego „Cepelia”. W 1969 r. w skrzydle północnym wybuchł pożar, który strawił drewnianą konstrukcję wnętrza oraz więźbę dachową. W 1981 r. postanowiono skrzydło wschodnie i północne fabryki, w znacznym stopniu zdewastowane i zniszczone zaadaptować na Muzeum Historii Przemysłu. Remont trwał 10 lat. W 1997 r. UG w Opatówku przekazał na potrzeby muzeum również skrzydło zachodnie wybudowane w 1831 roku.

Opis

Miasto Opatówek położone jest na Wysoczyźnie Kaliskiej 10 km na wschód od  Kalisza, nad rzeką Cienia, przy szlaku drogowym z Kalisza do Łodzi i Warszawy oraz linii kolejowej tej samej relacji.  

Przy ul. Poniatowskiego i Pl. Wolności powstała zabudowa Fabryki Sukna (folusz, wozownia i magazyn), a przy ul. Kościelnej i Pl. Wolności 11/17  pobudowano domy  pracowników fabrycznych. Zabudowa powstała na wschód od zespołu kościoła parafialnego oraz po północnej stronie rzeczki Cienia. Budynek główny fabryki wybudowano w stylu klasycystycznym. Monumentalna, czterokondygnacyjna bryła posiada kondygnację piwniczną i składa się z trzech skrzydeł: wschodniego od ul. Poniatowskiego, północnego od strony ul. Kościelnej i zachodniego. Fundamenty budynku posadowione zostały na dębowych palach, które odkryto w trakcie remontu adaptacyjnego na potrzeby powstałego muzeum przemysłu. Dębowe pale miały ustabilizować bagienne podłoże. Poszczególne skrzydła zostały zwieńczone dwuspadowymi dachami z naczółkiem. Elewacje budynku zostały otynkowane częściowo boniowanym tynkiem. Na wszystkich kondygnacjach znajdują się regularnie rozmieszczone prostokątne okna, które miały równomiernie oświetlać wnętrza budynku. Elewacja wschodnia zaakcentowana trójosiowym ryzalitem pozornym przedzielonym naczółkiem w połowie wysokości oraz zwieńczeniem w postaci naczółka w partii okapu. Zachowane zostały w trakcie remontu gzymsy i kroksztyny. Wnętrza z konstrukcjami drewnianych belkowych stropów wspartych na dwóch podciągach i słupów. Do budowy wykorzystano drewno sosnowe, modrzewiowe i dębowe. Stropy te musiały udźwignąć ciężar maszyn i wytrzymać powstające podczas ich pracy drgania. Cześć konstrukcji została odtworzona (zwłaszcza w skrzydle północnym, które uległo spaleniu w 1969 r.). Rzędy słupów dzieliły hale produkcyjne na 3 nawy, z których zewnętrzne wzdłuż ścian przeznaczone były dla maszyn ustawionych rzędem. Środek służył za trakt komunikacyjny. Od strony ul. Kościelnej usytuowany jest dwupiętrowy budynek wybudowany ok. 1830 r. połączony z budynkiem  głównym, gdzie pierwotnie znajdowała się tkalnia. W podwórzu usytuowane są budynek folusza, który wybudowano w 1824 r. i przyległa do niego wozownia na rzucie dużej litery „L”.  Przy rynku, ob. Pl. Wolności ok. 1830 r. wybudowano duży dwukondygnacyjny budynek z mieszkalnym poddaszem przeznaczony na magazyn wyrobów gotowych oraz mieszkania dla wykwalifikowanych robotników. W okresie międzywojennym mieściła się w budynku szkoła. Obecnie pełni funkcje mieszkalne. 

Działalność Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku ocaliła maszyny i urządzenia przemysłowe związane z przemysłem włókienniczym z XIX-XX w. i eksponaty związane z rolnictwem, maszyny parowe, urządzenia poligraficzne oraz dawne wyroby przemysłu, historię polskich i europejskich instrumentów muzycznych głównie fortepianów. Powstanie muzeum pozwoliło również ocalić unikatowy zabytek budownictwa przemysłowego z pocz. XIX wieku. 

Zabytek  dostępny. Zwiedzanie wnętrz muzealnych w godz. pracy muzeum; obiekty dostępne z zewnątrz.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 31.03.2020 r.

Bibliografia

• Banasiakowa B., Dobra opatóweckie za Radoszewskich, [w:] „Opatowianin” 5/69, 1996.
• Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Ruszczyńska T., Sławska A. (red.), t. 5, z. 6, pow. kaliski, s. 51-53, Warszawa 1960.
• Małyszko S., Majątki Wielkopolskie. Powiat kaliski, t. VI, Szreniawa 2000.
• Münch H., Geneza rozplanowania miast Wielkopolski, Kraków 1946.
• Śmiałowski J., Fabryka sukiennicza Fiedlerów w Opatówku [w:] „Rocznik Kaliski, t. XXIV, Kalisz 1994, s. 77-128.
• Hauk R., Manufaktura A. G. Fiedlera w Opatówku 1824-1997, Muzeum Historii Przemysłu, Opatówek 1997, s. 17-18.
• Vogel B., Polskie fortepiany XIX-XX w. Kolekcja Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku, Opatówek 1994
• Raciborski J., Monografia Opatówka, [w:] „Ziemia” Nr 4(7), Warszawa 1922, s. 118-126.