Na początku XVII wieku w Bytomiu ponownie zaczęli osiedlać się Żydzi. 6 stycznia 1656 roku hrabia Georg Friedrich uregulował od strony prawnej żydowskie osadnictwo w Bytomiu oraz uzyskał dla Żydów zezwolenie na prowadzenie swobodnego handlu w mieście. Do drugiej połowy XVIII wieku bytomscy Żydzi podlegali gminie w Będzinie.

W XVIII wieku w Bytomiu osiedliło się wielu Żydów napływających z Polski. Wywołało to niepokój mieszczaństwa z uwagi na konkurencję w handlu. Z tego powodu w 1708 roku cesarz Karol VI wydał dekret nakazujący wszystkim Żydom nieuprawnionym do przebywania na Śląsku do opuszczenia tych ziem w ciągu czterech tygodni.

W konsekwencji I wojny śląskiej oraz podpisanego 11 czerwca 1742 roku pokoju we Wrocławiu, w większość Śląska, w tym Bytom, znalazła się w granicach Królestwa Prus. W 1750 roku w Bytomiu mieszkało około 50 Żydów. W 1784 roku ich liczba wzrosła do 132 (8% ogółu mieszkańców), natomiast w 1790 roku zmalała do 115. W latach 1809–1810 wzniesiono w Bytomiu pierwszą wolnostojącą synagogę. Dalszy wzrost społeczności nastąpił po wydaniu w 1812 roku tzw. edyktu emancypacyjnego, zrównującego częściowo Żydów w chrześcijańskimi współobywatelami. W momencie wydania edyktu w Bytomiu mieszkało 68 rodzin żydowskich. W 1846 roku w Bytomiu mieszkało z kolei 922 Żydów (17% ogółu mieszkańców).

W 1847 roku uchwalono statut gminy synagogalnej. Jesienią 1867 roku wyburzono budynek starej synagogi. W jej miejscu rozpoczęto budowę nowej większej synagogi, którą uroczyście otwarto 2 grudnia 1869 roku. W 1885 roku w Bytomiu żyło 2290 Żydów.

Po zakończeniu I wojny światowej oraz odrodzeniu się państwa polskiego większość górnośląskich Żydów zdecydowanie opowiedziała się po stronie niemieckiej. W wyniku plebiscytu z 20 marca 1921 roku Bytom pozostał w Niemczech. Dojście Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku znacząco zmieniło położenie ludności żydowskiej na terenie całych Niemiec, choć Żydzi górnośląscy posiadali też ochronę prawną zgodnie z konwencją polsko-niemiecką z 1922 roku. Dopiero wygaśnięcie konwencji 15 lipca 1937 roku spowodowało rozciągnięcie wszystkich antysemickich ustaw wydanych po 1933 roku na obszar niemieckiego Górnego Śląska, w tym tzw. ustaw norymberskich. Jesienią 1938 roku w Bytomiu mieszkało 1843 Żydów niemieckich oraz 270 posiadających obywatelstwo zagraniczne.

W czasie tzw. nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku w Bytomiu spalono synagogę oraz zdemolowano liczne nieruchomości należące do Żydów. W 1939 roku mieszkało tu 1362 Żydów.

Wybuch wojny we wrześniu 1939 roku spotęgował działania restrykcyjne wobec Żydów w dotychczasowej niemieckiej części Górnego Śląska. Nie podlegli oni jednak izolacji od reszty społeczeństwa, a nie także zmieniła się organizacja ich życia. Dopiero wiosną 1942 roku rozpoczęły się deportacje do gett, obozów przejściowych, bądź bezpośrednio do niemieckich nazistowskich obozów zagłady. Trwały one – choć na mniejszą skalę – także w 1943 roku.

Po II wojnie światowej w Bytomiu osiedliła się liczna grupa Żydów polskich. Utworzono liczne organizacje i instytucje żydowskie. Od 1950 roku w mieście działała już tylko Kongregacja Wyznania Mojżeszowego oraz oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Obecnie społeczność żydowska Bytomia przynależy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach.

Opis

Wpływ na założenie w Bytomiu nowego cmentarza żydowskiego miał przede wszystkim szybki rozwój miasta oraz znaczące zwiększenie się liczby mieszkających w nim wyznawców judaizmu. W związku z malejącą ilością wolnych miejsc na dotychczasowym cmentarzu (przy dzisiejszej ul. Piastów Bytomskich), brakiem możliwości jego powiększenia oraz niespełnianiem standardów, gmina żydowska w Bytomiu zdecydowała w 1865 roku o założeniu nowego miejsca grzebalnego.

„Nowy” cmentarz żydowski w Bytomiu zlokalizowano w północnej części miasta, na tzw. Przedmieściu Piekarskim, przy dzisiejszej ulicy Piekarskiej, naprzeciwko chrześcijańskiego cmentarza Mater Dolorosa. Powstał na prostokątnej działce o powierzchni ok. 7600 metrów kwadratowych, która otoczona została ceglanym ogrodzeniem. W jej południowo-zachodniej partii wytyczono obszerny plac, zamknięty od północy domem przedpogrzebowym, od południa domem bractwa pogrzebowego wraz z mieszkaniem dozorcy-ogrodnika i częścią gospodarczą, natomiast od zachodu i wschodu – ceglanym murem z usytuowanymi na jednej osi kutymi bramami. Przed budynkami od strony ulic utworzono pasy zieleni, ujęte kutym, ażurowym płotem.

Fundatorem działki, ogrodzenia i domu przedpogrzebowego był dr praw Otto Friedländer, o czym też informuje tablica pamiątkowa, zawieszona na południowej ścianie wewnątrz hali ceremonialnej. Obiekty te powstały w 1866 roku wedle projektu przygotowanego przez mistrza budowlanego Goldsteina. Nieznacznie później zbudowano dom bractwa pogrzebowego.

Cmentarz – zgodnie z panującym zwyczajem – został otwarty został we wrześniu 1867 roku, na krótko przed rozpoczęciem nowego żydowskiego roku 5628. Dzięki skrupulatnie prowadzonym rejestrom pochówków, wiadomo, że jako pierwsza spoczęła na nim panna Handel Münzer, zmarła 20 września 1867 roku w wieku 22 lat.

W związku z zapełnieniem, cmentarz rozszerzono dwukrotnie, po raz pierwszy w 1883 roku od strony północnej, o teren wielkości ok. 4000 metrów kwadratowych, natomiast na początku lat 30. XX wieku – o teren wielkości niemal 5000 metrów kwadratowych od strony północno-wschodniej. Ostatecznie cmentarz osiągnął powierzchnię 17 700 metrów kwadratowych. W latach 1894 i 1910 powstawały kolejne partie ogrodzenia.

Na cmentarzu do połowy listopada 1940 roku, kiedy to zaprzestano dalszych wpisów do rejestru pochówków, pogrzebano łącznie 3017 osób. Ostatnią wpisaną był Ludwig Fröhlich, zmarły 13 października 1940 roku w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Dachau, którego prochy wykupiła rodzina i sprowadziła celem pochówku do Bytomia. Pogrzeby odbywały się jednak aż do połowy 1942 roku. Jako ostatnia indywidualna osoba w okresie II wojny światowej spoczęła na nim najprawdopodobniej wdowa Pauline Dzialoszynski z domu Sonnenfeld, zmarła z przyczyn naturalnych 2 czerwca 1942 roku, w wieku niemal 80 lat.

4 lipca 1939 roku nekropolia wraz z całym majątkiem bytomskiej gminy żydowskiej przeszła na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech. Od 1 czerwca 1943 roku terenem nekropolii zarządzało miasto. Do 1945 roku dotrwała w stanie nienaruszonym.

Po zakończeniu II wojny światowej nekropolia została oddana we władanie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Bytomiu. Do dziś jest to cmentarz czynny i wykorzystywany regularnie do celów pochówkowych.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.