Historia

Kościół św. Jakuba zbudowano na początku XIV wieku (w miejscu wcześniejszej drewnianej budowli) jako świątynię parafialną dla okolicznych wsi będących własnością cystersów. Według „Kroniki oliwskiej” w listopadzie 1308 roku na cmentarzu przykościelnym, z polecenia opata Rudigera, pochowano rycerzy pomorskich – ofiary tzw. rzezi gdańskiej. W XV wieku kościół najprawdopodobniej rozbudowano. Trójnawowa świątynia została zniszczona w 1577 roku podczas ataku gdańszczan na opactwo oliwskie. Odbudowa kościoła (z pominięciem nawy południowej) nastąpiła w ostatnim dziesięcioleciu XVI wieku, a konsekracja odbyła się dopiero w 1604 roku. W 1709 roku bryłę kościoła wzbogacono o dobudowaną od zachodu wieżę. Po kasacie klasztoru w 1831 roku kościół św. Jakuba przekazano gminie ewangelickiej (pierwsze ewangelickie nabożeństwo odbyło się 30 listopada 1834 roku). W latach 1879-1882 w kościele przeprowadzono remont kapitalny i dobudowano kruchtę zachodnią. Po II wojnie światowej, w 1946 roku, kościół został przejęty przez katolików i pełnił funkcję świątyni pomocniczej w parafii katedralnej. W latach 60. i 70. XX wieku odsłonięto lico najstarszych fragmentów ścian oraz fundamenty gotyckiej budowli. Ostatnie gruntowne prace remontowe miały miejsce w 1999 roku oraz w latach 2008-2010.

Opis

Kościół znajduje się po północno-wschodniej stronie założenia klasztornego, u zbiegu ul. Opackiej i ul. Cystersów. Otacza go teren dawnego przykościelnego cmentarza parafialnego. Orientowana, gotycka świątynia z elementami nowożytnymi z końca XVI i początku XVIII wieku jest dwunawowa, o nawach nierównej szerokości – przy czym szersza nawa południowa pełni rolę nawy głównej i prezbiterium. Została wybudowana na rzucie wydłużonego prostokąta. Od strony zachodniej, na osi szerszej nawy, wznosi się masywna, czworoboczna wieża poprzedzona niewielkim aneksem. Świątynię charakteryzuje nieregularna bryła. Dwukondygnacyjną wieżę nakrywa latarniowy hełm ze sterczyną zwieńczoną chorągiewką. Nawę środkową przykrywa dach dwuspadowy, zaś nawa boczna znajduje się pod przedłużoną połacią dachu głównego. Kościół ceglany na kamiennej podmurówce, tynkowany. Stropy (w nawach z fasetą i sztukateriami) oraz więźba dachowa drewniane. Dach korpusu kryje dachówka holenderka, natomiast wieżę nakrywa blacha miedziana. Elewacje są tynkowane, z rozległymi płaszczyznami odkrywek ceglanego muru, obejmującymi arkady do niezachowanej pierwotnej nawy południowej i zamurowany portal. Elewacja frontowa wieży jest trójosiowa – w górnej kondygnacji znajdują się trzy oprofilowane płyciny zamknięte łukiem odcinkowym, ujęte w prostokątne panneau. Elewacje boczne kościoła są pięcioosiowe, wyznaczane przez otwory okienne zamknięte łukiem koszowym i oprofilowane płaską opaską. Elewacja wschodnia jest niesymetryczna – składa się z dwuosiowej nawy głównej i jednoosiowej nawy bocznej. Została ujęta opaskowym gzymsem z motywem woluty i boniowana na narożu południowo-wschodnim. W partii szczytu znajdują się dwa owalne okulusy i sztukateryjny motyw kartusza, a w zwieńczeniu niewielki trójkątny naczółek. We wnętrzu nawa główna otwarta jest w kierunku nawy bocznej trzema arkadami wspartymi na masywnych filarach. Ściany są tynkowane, z licznymi odkrywkami gotyckiego ceglanego muru o kamiennym przyziemiu. Na skromne wyposażenie kościoła składają się barokowy ołtarz główny z drugiej połowy XVIII wieku i rokokowa ambona. W posadzce zachowało się kilka kamiennych płyt nagrobnych z XVII i XVIII wieku.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 16.06.2025 r.

Zabytek dostępny. Zwiedzanie wnętrza możliwe przed i po nabożeństwach. Więcej informacji na stronie parafii