Historia obiektu

Miasto Zaklików zaczęło powstawać na tzw. „surowym korzeniu” na pokrytych lasami gruntach pd. części wsi Zdziechowice na terenie województwa lubelskiego już w 1. poł. lat 60. XVI stulecia w oparciu o nieznany obecnie dokument kasztelana połanieckiego Stanisława Zakliki herbu Topór, właściciela majętności ziemskiej z centrum w Zdziechowicach. Dopiero w dniu 9 kwietnia 1565 r. na sejmie walnym w Piotrkowie wydany został na jego prośbę oficjalny dokument lokacyjny dla nowego miasta nazwanego Zaklikowem. Można zatem stwierdzić, że w przypadku Zaklikowa lokacja przestrzenna poprzedziła lokację w sensie formalno-prawnym. Na mocy królewskiego przywileju lokacyjnego funkcjonująca już osada otrzymała wówczas prawo magdeburskie łącznie z szeregiem uprawnień i koncesji, z których dla jej dalszego rozwoju w przyszłości najważniejsze było prawo organizowania trzech jarmarków dorocznych oraz targów tygodniowych, a także zwolnienie z obowiązku opłacania podatków i danin (tzw. wolnizna) w okresie 16 lat za wyjątkiem czopowego. Układ urbanistyczny miasta lokacyjnego powstał na terenie płaskim pokrytym piaskami na lewym brzegu potoku Sanna przy drodze wiodącej z Janowa (Lubelskiego) do Zawichostu w oparciu o centralnie usytuowany prostokątny rynek z którego wychodziło 8 ulic (po 2 z każdego naroży placu rynkowego). Znacznych rozmiarów plac rynkowy świadczy, że w planach kasztelana połanieckiego Zaklików miał być liczącym się w regionie ośrodkiem handlowo-rzemieślniczym, co było związane z szybko rosnącym w XVI w. znaczeniem nadsańskiego szlaku handlowego wiodącego z Jarosławia w kierunku Sandomierza. Szansę, którą stwarzało dla miasta nadanie prawa magdeburskiego, wykorzystał Zaklików w pełni, gdyż już w 1571 r. na terenie miasta zamieszkiwało 74 mieszczan wraz z rodzinami. W pocz. lat 70. XVI w. plac rynkowy był już całkowicie zabudowany, a w mieście funkcjonowały cechy kuśnierzy, sukienników i krawców, które skupiały kilkudziesięciu rzemieślników. Przypuszczalnie już po śmierci Stanisława Zakliki Czyżowskiego, który zmarł 1574 r. powstały obwarowania miejskie złożone z wałów ziemnych i palisady. Ich  integralną częścią były bramy miejskie, z których z nazwy znana jest tylko Brama Lubelska wzmiankowana w 1613 r. W latach 1576-1580 na terenie Zaklikowa staraniem miejscowych mieszczan wzniesiony został modrzewiowy kościół, będący pierwotnie świątynią filialną parafii katolickiej pw. Św. Anny w sąsiednich Zdziechowicach. Po bezpotomnej śmierci Zygmunta Zakliki w 1585 r. miasto zakupił Marcin Gniewosz. W 1590 r. król Zygmunt III potwierdził miastu na jego prośbę przywilej lokacyjny z 1565 r. Po śmierci Marcina Gniewosza (ok. 1606), który zmarł jako kalwinista, wdowa po nim Anna Gniewoszowa powróciła do wiary katolickiej. W akcie ekspiacji za porzucenie wiary katolickiej przez zmarłego męża ufundowała w 1608 r. na terenie miasta nowy murowany kościół parafialny pw. Trójcy Przenajświętszej, przyczyniając się również do powstania miejscowej parafii w Zaklikowie. W 2. poł. XVIII w. świątynia parafialna przeszła gruntowny remont i została rozbudowana. W 1869 r. decyzją władz carskich Zaklików utracił status gminy miejskiej i stał się formalnie osadą wiejską. Podczas 2. wojny światowej zniszczona została w znacznym stopniu historyczna zabudowa centralnej części miasta. W latach 50. XX stulecia w pd. części rynku jako nowa aranżacja jego płyty powstał skwer miejski z kwaterami pokrytymi zielenią. W dniu 1 stycznia 2014 r. decyzją Rady Ministrów RP Zaklików otrzymał powtórnie status miasta. W 2016 r. zakończony został gruntowny remont kościoła cmentarnego.

Opis obiektu

Układ urbanistyczny Zaklikowa mimo licznych przekształceń i dyskontynuacji w zabudowie centralnej części miasta w wyniku m.in. pożarów i zniszczeń wojennych jest dobrze czytelny. W chwili obecnej zwarta zabudowa przyrynkowa złożona jest dwukondygnacyjnych budynków murowanych, które w znacznej części zostały wzniesione po 2. wojnie światowej. Wzdłuż wsch. pierzei placu rynkowego przebiega droga wojewódzka nr 855 łącząca Zaklików z Rzeczycą Długą i Zdziechowicami. Obecnie centralną część placu rynkowego zajmuje odnowiony skwer miejski pełniący funkcje rekreacyjne. Na jego terenie znajdują się trawiaste kwatery porośnięte drzewami i krzewami. W zach. części placu rynkowego znajduje się pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego, a we wsch. jego części w obrębie Placu Henryka Sienkiewicza usytuowana jest studnia miejska z drewnianą wiatą. Murowany kościół parafialny usytuowany jest za pn.-wsch. narożnikiem placu rynkowego przy ul. Lubelskiej. Orientowany budynek kościoła wielokrotnie remontowany i przebudowywany jest świątynią jednonawową wzniesioną z cegły na rzucie prostokąta. Do czteroprzęsłowej nawy nakrytej dwuspadowym dachem dobudowane są od strony pd. i pn. dwie kaplice. Obecny kościół cmentarny będący pierwszą historycznie świątynią parafialną w Zaklikowie położony jest na pd.-wsch. od centrum lokacyjnego w obrębie cmentarza przy ul. Anny Nagórskiej. Jest to świątynia orientowana, jednonawowa wzniesiona z drewna z dachem dwuspadowym, pełniąca funkcję kościoła cmentarnego.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 16.08.2024 r.