Historia

Pałac powstał na terenie położonym ówczesnej zwartej zabudowy Warszawy. Fundatorem był Jan Jerzy Przebendowski (1639-1729), podskarbi wielki koronny i jeden z wpływowych współpracowników Augusta II Mocnego (1670-1733). Przeprowadzone przez Jakuba Sitę badania źródłowe pozwoliły przesunąć początek inwestycji na rok 1720 i określić zasadniczy czas budowy na lata 1720-1727. Zmiana ta podważa utrwalone w starszej literaturze przypisywanie projektu Janowi Zygmuntowi Deyblowi. Nazwiska projektanta nie znamy; układ budowli wskazuje na krąg wiedeński. Nie można wykluczyć, że projekt powstał w Wiedniu. Po Przebendowskich rezydencja kilkakrotnie zmieniała gospodarzy. W latach 1760-1762 wynajmował ją hiszpański dyplomata Pedro Pablo Abarca de Bolea, hrabia Aranda (1719-1798). Z jego pobytem tradycja varsavianistyczna łączy wystawne bale i maskarady, w których uczestniczyła warszawska elita. W 1766 roku rozpoczął się okres związany z rodziną Kossowskich; jednym z właścicieli był późniejszy podskarbi wielki koronny Roch Kossowski (około 1737-1813). 

W pierwszej połowie XIX wieku jeden z najbardziej wyszukanych pałaców czasów saskich przestał na kilkadziesiąt lat pełnić funkcję reprezentacyjnej siedziby. Adaptowany do celów „dochodowych” mieściła m.in. gabinet figur woskowych, lokale gastronomiczne, zajazd, salę tańca, zakłady rzemieślnicze i browar. Przełom nastąpił w 1863 roku, gdy nieruchomość nabył Jan Kazimierz Zawisza (1822-1887). Ziemianin, archeolog, kolekcjoner i jeden z pionierów nowoczesnych badań pradziejowych w Królestwie Polskim postanowił przywrócić budowli dawna świetność. Przebudowę w latach 1863–1864 prowadził architekt Wojciech Bobiński. Przywrócono rezydencjonalny charakter wnętrz, a pałac stał się także miejscem prezentacji zbiorów archeologicznych. Zawisza podejmował tu polskich i zagranicznych uczonych, archeologów, historyków i podróżników. Echem odbiło się zamówienie u Henryka Siemiradzkiego (1843-1902) monumentalnego plafonu Światło i ciemność. Owalne malowidło o średnicy około 8 metrów powstało w Rzymie w latach 1880-1883, pokazano je na wystawie światowej, a w 1884 roku umieszczono w pałacowym westybulu. Malowidło wywołało takie zainteresowanie, że właściciel tworzył rezydencję dla publiczności. W niedziele i święta każdy mógł wejść i podziwiać dzieło, a całkowity dochód ze sprzedaży biletów przeznaczano na rzecz Schroniska dla Paralityków (ul. Belwederska 20), należącego do gminy ewangelicko-augsburskiej. Plafon spłonął podczas powstania w 1944 roku.

Po śmierci Jana Kazimierza Zawiszy pałac należał do jego żony, a następnie córki Marii. W 1912 roku przeszedł na własność Janusza Franciszka Radziwiłła (1880-1967), ordynata ołyckiego i właściciela Nieborowa, który urządził tu swoją główną warszawską siedzibę. Po 1918 roku rezydencja zaczęła odgrywać rolę salonu politycznego; gościł tu m.in. nuncjusz Achille Ratti (1857-1939), późniejszy papież Pius XI. W dwudziestoleciu odbywały się tu zebrania środowisk konserwatywnych, spotkania z dyplomatami i politykami. 15 kwietnia 1926 roku, Józef Piłsudski (1867-1935) wygłosił w pałacu odczyt „O wodzu naczelnym i państwie”. We wrześniu 1939 roku pałac ocalał, a część przechowywanych w nim dzieł sztuki zabezpieczono w Muzeum Narodowym. W czasie okupacji nadal mieszkał tutaj Janusz Radziwiłł. Podczas powstania warszawskiego w 1944 roku pałac znalazł się w strefie walk; budynek czterokrotnie przechodził z rąk do rąk. Pałac został wypalony i zniszczony w około 70 procentach. 

Po powrocie z sowieckiego obozu w 1947 roku ostatni prywatny właściciel, książę Janusz Radziwiłł, został zmuszony do oddania nieruchomości państwu. W zamian otrzymał dwupokojowe mieszkanie na Saskiej Kępie. Odbudowę przeprowadzono w latach 1948–1949 według projektu Bruna Zborowskiego (1888–1983). Zabytek znalazł się niemal na osi Trasy W-Z. Rozważano jego rozbiórkę, lecz ostatecznie zwyciężyła koncepcja zachowania pałacu: jezdnie nowej arterii rozdzielono i poprowadzono po jego obu stronach. Ceną kompromisu była likwidacja oficyn oraz historycznego otoczenia. Powstała osobliwa sytuacja urbanistyczna – barokowy pałac znalazł się na „wyspie” pośrodku jednej z głównych arterii stolicy. W latach 1954–1955 gmach użytkowały związki zawodowe, a od marca 1955 roku mieściło się w nim Muzeum Lenina, zlikwidowane u schyłku PRL. Od 1990 roku pałac jest siedzibą Muzeum Niepodległości. W XXI wieku w pałacu przeprowadzono poważne prace konserwatorskie. W latach 2017–2020 przeprowadzono remont elewacji i wnętrz, prace przy dachu, instalacjach i otoczeniu oraz dostosowanie zabytku do potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Projekt połączono z urządzeniem nowych ekspozycji muzealnych. 

Opis

Pałac otrzymał zwartą, niemal kubiczną bryłę, wyraźnie odmienną od bardziej rozbudowanych przestrzennie warszawskich rezydencji epoki saskiej. Piętrowy korpus główny wzbogacają niewielkie narożne pawilony, natomiast dominantę kompozycji tworzą partie usytuowane na osi budynku. Szczególnie charakterystyczne jest rozwiązanie od strony dawnego dziedzińca, gdzie zaokrąglona część środkowa mieści reprezentacyjną komunikację prowadzącą na główną kondygnację pałacu. Od strony ogrodu odpowiada jej bardziej regularnie ukształtowana partia mieszcząca pomieszczenia reprezentacyjne.

Takie ukształtowanie bryły nadaje budowli wyjątkowo plastyczny charakter. Zamiast rozwijać rezydencję poprzez długie skrzydła otaczające dziedziniec honorowy, skoncentrowano środki architektoniczne w obrębie zwartego korpusu, różnicując jego naroża i partię środkową. Właśnie ta cecha pozwala dostrzec związki pałacu z architekturą środkowoeuropejską początku XVIII wieku, zwłaszcza z rozwiązaniami rozwijanymi w środowisku wiedeńskim. Nie daje to podstaw do wskazania konkretnego projektanta, lecz stanowi ważną przesłankę dla określenia kręgu artystycznego, z którego mogła wywodzić się koncepcja warszawskiej rezydencji.

Kompozycja ta odróżnia pałac od typowych warszawskich rezydencji saskich z długimi skrzydłami ujmującymi cour d’honneur. Budowla jest bardziej zwarta i „rzeźbiarska”; operowanie silnie zarysowanym owalem, narożnymi pawilonami i wysokimi partiami środkowymi przypomina rozwiązania stosowane w XVIII-wiecznym Wiedniu. Pałac jest zabytkiem późnego baroku, choć późniejsze restauracje oraz powojenna odbudowa częściowo uporządkowały jego detal i mogły osłabić pierwotną barokową ekspresję. Dzisiejsza bryła to co najmniej trzy zasadnicze warstwy: późnobarokowa wersja Przebendowskich, XIX-wieczne przekształcenia Zawiszów oraz rekonstrukcja z lat 1948–1949. W czasie odbudowy nie odtworzono dawnego zespołu oficyn i przekształcono część rozwiązań elewacyjnych; również obecna forma mansardowych dachów jest efektem powojennej rekonstrukcji i nie może być bez zastrzeżeń uznawana za dokładne powtórzenie stanu z XVIII wieku. 

Znacznie słabiej zachowała się autentyczność wnętrz. Szczególnie dotkliwą stratą było unicestwienie dekoracji z czasów Zawiszy, przede wszystkim plafonu Siemiradzkiego Światło i ciemność. Obecne wnętrza są wynikiem odbudowy, kolejnych adaptacji muzealnych i prac z lat 2017–2020. Z punktu widzenia historii konserwacji wartość pałacu polega więc także na jego wielowarstwowości: jest równocześnie XVIII-wiecznym zabytkiem architektury, świadectwem XIX-wiecznej kultury kolekcjonerskiej oraz dokumentem warszawskiej szkoły odbudowy zabytków po 1945 roku. Szczególnym składnikiem wartości jest położenie. Historycznie była to rezydencja stojąca przy ul. Bielańskiej w rozleglejszym otoczeniu; obecnie pałac otaczają z obu stron jezdnie al. Solidarności. Paradoksalnie decyzja urbanistyczna z 1949 roku, która radykalnie zniszczyła dawny kontekst, ocaliła samą budowlę i uczyniła ją jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów zderzenia barokowej Warszawy z powojenną modernizacją miasta.

Pałac jest główną siedzibą Muzeum Niepodległości w Warszawie i pełni funkcje ekspozycyjne, edukacyjne, naukowe i administracyjne. Po modernizacji przeprowadzonej w latach 2017-2020 został przystosowany do współczesnego ruchu muzealnego i potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Stałe ekspozycje obejmują m.in. historię samego pałacu oraz dzieje polskich dążeń niepodległościowych. 

Aktualny adres instytucji to al. Solidarności 62, 00-240 Warszawa; adres ten potwierdzają materiały Muzeum aktualizowane w 2026 r. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, sierpień 2026 r.