Historia 

Miasto leży w poszerzeniu doliny Dunajca, między przełomami: skalnym (pienińskim) i zielonym (tylmanowskim). Układ przestrzenny stanowi połączenie miasta lokacyjnego (założonego w 1348 roku przez Kazimierza Wielkiego) o układzie rynkowym (czworoboczny plac z ulicami w narożach) z ulicową osadą przedlokacyjną nad Dunajcem i Krośnicą (XII/XIII wiek). Monarcha wystawił dokument, powierzając zasadźcy wymienionemu w dokumencie jako Hadzud, przeprowadzenie lokacji w miejscu zwanym Crosno, nieopodal istniejącej wsi i niewielkiego zameczku Pieniny. Według tradycji w zameczku, mającym charakter refugium, miała schronić się księżna Kinga podczas najazdu tatarskiego w latach 1287-1288. Z końcem XIII stulecia ziemia pienińska należała do klarysek starosądeckich – księżna Kinga wniosła ją do konwentu jako oprawę za posag otrzymany od męża Bolesława Wstydliwego. W połowie XIV wieku tereny te przejął Kazimierz Wielki, który odebrał klasztorom ziemie słabo zaludnione i niezagospodarowane, a leżące na strategicznych rubieżach monarchii. Z dóbr królewskich w Pieninach z końcem XIV wieku utworzono starostwo. Starostwo czorsztyńskie obejmowało w okresie nowożytnym: Krościenko, Sromowce Wyżne i Niżne, Maniowy, Grywałd, Hałuszową, Tylmanową, Ochotnicę Wielką i Małą, Szczawnicę oraz Kluszkowce (wówczas zwane Kłoczowicami). Zasięg parafii również zmieniał się wraz z rozwojem sieci osadnictwa. Do parafii w Krościenku włączano sukcesywnie sąsiednie miejscowości, m.in. Grywałd, Sromowce Niżne, Krośnicę czy Kłodne. 

Parafia krościeńska istniała zapewne już w chwili lokacji miasta. Akt lokacyjny z 1348 roku nie ustanawia osobnego uposażenia dla nowej parafii, co bywa interpretowane jako świadectwo jej wcześniejszego funkcjonowania. Jej istnienie jest już źródłowo poświadczone w 1350 roku; należała wówczas do dekanatu Długie Pole. Pierwszy kościół postawiono blisko Dunajca. Dzisiejsze prezbiterium było zapewne nawą znacznie mniejszego wówczas kościoła. Niewielkie prezbiterium było wysunięte ku rzece, a jego relikty wiązane są z elementami wschodniej przybudówki. Późniejsze przekształcenia były konsekwencją osuwania się nadrzecznej skarpy. W 1474 roku, podczas konfliktu polsko-węgierskiego i najazdu wojsk króla Węgier Macieja Korwina, Krościenko spłonęło. Ubocznym efektem klęsk, jakie spadły na ten teren, było zahamowanie osadnictwa niemieckiego (idącego od południa, ze Spisza) i polonizacja obszaru. 

W 1546 roku, za probostwa Marcina z Piotrkowa, kościół powiększono, dobudowując od zachodu obecną nawę. Był to etap, który nadał świątyni dzisiejszą skalę. Na przełomie XVI i XVII wieku powstała murowana wieża zachodnia, której istnienie potwierdza wizytacja z 1608 roku. Przed końcem XVI wieku wnętrze otrzymało bogatą dekorację malarską. W 1589 roku Jakub Korab z Nowego Targu wykonał cykl scen z życia Chrystusa oraz inne przedstawienia figuralne. Autor pozostawił inskrypcję pozwalającą pewnie określić datę i autorstwo. Wizytacja z 1608 roku opisywała malowidła jako tota vita Christi picta. 

W XVII stuleciu dobudowywano dalsze pomieszczenia i porządkowano strukturę kościoła. W tym okresie dzieje świątyni wiązały się z konfliktami między starostami czorsztyńskimi, mieszczanami i duchowieństwem; dokumenty królewskie z pierwszej połowy XVII wieku świadczą o sporach dotyczących praw plebana i majątku parafialnego. Kościół został konsekrowany 1 listopada 1665 roku przez bpa Mikołaja Oborskiego (1611–1689), od 1658 roku biskupa tytularnego Laodycei i sufragana krakowskiego.

W XVIII wieku kościół doznał poważnych zniszczeń. W 1755 roku pożar zniszczył dach i drewniane stropy kościoła. W tym samym okresie, wobec postępującego zagrożenia nadrzecznej skarpy, rozebrano znaczną część dawnego prezbiterium, a zachowaną część średniowiecznej budowli przekształcono. Drewniany strop zastąpiono sklepieniem krzyżowym. Przekształcenia te zmieniły charakter najstarszej części budynku, nie zatarły jednak jego średniowiecznej struktury. Kolejny poważny pożar wybuchł w kwietniu 1788 roku. Uszkodził wieżę i strop nawy; z wieży spadły dzwony. Odbudowa przyniosła zmianę jej zwieńczenia – w końcu XVIII wieku otrzymała formę barokowego hełmu z latarnią, zachowaną do dziś. Pod koniec XVIII wieku wieża otrzymała obecne, barokowe zwieńczenie. Na wieży zawisły dwa dzwony odlane w 1796 i 1802. Starszy wypożyczono od parafii w Tylmanowej; potem odmówiono zwrotu i zaczął się stuletni spór, który rozstrzygnęły wydarzenia I wojny światowej: w 1916 roku władze austriackie zarekwirowały dzwony zarówno w Krościenku, jak i w Tylmanowej.

Kościół był nieustannie zagrożony przez położenie nad rzeką. W 1841 roku właściciel dóbr krościeńskich Michał Kulig sfinansował zabezpieczenie skarpy, co miało zasadnicze znaczenie dla zachowania świątyni. W XIX wieku wyposażenie uzupełniano i odnawiano. Powstała m.in. dekoracja stropu nawy, wiązana z malarzem W. Sitarskim z Zembrzyc; dokumentacja wskazuje także na liczne dziewiętnasto- i dwudziestowieczne ingerencje w ołtarze oraz obrazy. 

Przełomowym wydarzeniem dla rozpoznania rzeczywistej wartości artystycznej kościoła stało się odkrycie średniowiecznych malowideł. Ich ślady zauważono podczas prac w 1921 roku, lecz wtedy zostały ponownie zasłonięte. Badania i konserwację polichromii pochodzącej z kilku faz, od XIV po XVI wiek, przeprowadzono dopiero w latach 1949-1952. Karta ewidencyjna wymienia remonty z lat 1909, 1922, 1948–1956, 1958 i 1967, a w latach 1971-1972 prowadzono konserwację malowideł ściennych. W 2008 roku przeprowadzono kolejną konserwację polichromii. Duży zakres prac przypadł na lata 2017-2018: remontowano pokrycia dachowe i kruchtę, wykonano izolacje fundamentów, konserwowano tynki i metalowe kraty, scalano kolorystycznie elewacje oraz odtworzono barokową artykulację tynkarską wieży. Podczas prac ujawniono dalsze historyczne nawarstwienia tynków i dekoracji. 

W 1982 roku rozpoczęto budowę nowego kościoła parafialnego pw. Chrystusa Dobrego Pasterza. Kamień węgielny wmurowano w 1983 roku, a świątynię konsekrowano 24 maja 1998 roku. Od tego czasu dawna świątynia Wszystkich Świętych pełni funkcję kościoła pomocniczego, choć nadal pozostaje związana z liturgią. 

Opis

Kościół stoi w historycznym centrum Krościenka, po wschodniej stronie Rynku, na wyniesieniu opadającym ku Dunajcowi. Położenie na skarpie nadaje budowli szczególne znaczenie krajobrazowe, choć od strony rynku sylweta pozostaje częściowo przesłonięta przez starodrzew. Kościół otacza kamienny mur wyznaczający granicę dawnego cmentarza przykościelnego, którego istnienie potwierdza dokument z 1518 roku. Nekropolia funkcjonowała do końca XVIII wieku; po pożarze z 1788 roku i zmianach przepisów sanitarnych pochówki przeniesiono poza ścisłe centrum miejscowości. 

Świątynia jest murowana z łamanego kamienia, tynkowana i oszkarpowana. Składa się z prostokątnej nawy, węższego dwuprzęsłowego prezbiterium, zakrystii po stronie północnej, południowej kruchty oraz czworobocznej wieży od zachodu, przy której znajduje się wieżyczka schodowa. Dzisiejsze prezbiterium jest w istocie zasadniczą pozostałością starszego, XIV-wiecznego kościoła. Dachy nawy i prezbiterium są dwuspadowe i kryte gontem; dominantę stanowi wieża zwieńczona baniastym, barokowym hełmem z latarnią. W architekturze zewnętrznej uderza oszczędność dekoracji. Masywne, bielone elewacje ożywiają otwory okienne, skarpy i profilowany gzyms podokapowy. Efektowniej opracowana została najwyższa kondygnacja wieży, której lizenowe podziały i barwne partie tynku należą do barokowej fazy przekształceń. 

Wyposażenie tworzy niejednorodny, lecz historycznie cenny zespół. Obejmuje ołtarze XVII- i XVIII-wieczne, barokową ambonę, obrazy i rzeźby z XVII–XX wieku, stacje Drogi Krzyżowej, zabytkowe naczynia liturgiczne oraz organy. Jeden z ołtarzy zachował wczesnobarokowy charakter; inny reprezentuje już formy rokokowe. W dokumentacji wymieniane są także rzeźby Józefa Janosa z Dębna oraz Tomasza Ligasa z Tylmanowej. Nad nawą znajduje się strop deskowy ze zrekonstruowaną dekoracją malarską wykonaną w połowie XIX wieku przez malarza W. Sitarskiego z Zembrzyc; centralne pole zajmuje przedstawienie Matki Bożej Różańcowej. 

Największą wartość artystyczną ma zespół malowideł ściennych. Najstarsze zachowane partie znajdują się w dzisiejszym prezbiterium i wiązane są z drugą połową XIV wieku; przedstawiają sceny z legendy świętej, tradycyjnie identyfikowanej jako św. Barbara, choć w starszej dokumentacji pojawiała się również identyfikacja ze św. Katarzyną Aleksandryjską. Kolejną warstwę stanowi późnogotyckie Ukrzyżowanie (nad wejściem do zakrystii), datowane na schyłek XV wieku. Zachował się fragment zapisu daty „149…”. Popularne określenie przedstawionych zbrojnych, jako „rycerzy olbrachtowych” należy traktować jako miejscową interpretację, a nie dowód fundacji związanej z faktycznym pobytem Jana Olbrachta. 

Najbardziej rozbudowany jest cykl wykonany w 1589 roku przez Jakuba Koraba z Nowego Targu. Na północnej ścianie nawy rozmieszczono w kilku pasach sceny z życia Chrystusa, rozdzielone malowanymi elementami architektonicznymi i uzupełnione inskrypcjami. Autorstwo i data są pewne dzięki zachowanej sygnaturze malarza. Wąsata twarz - niewłączona w cykl malowideł sakralnych – bywa interpretowana jako autoportret Koraba. Z tym samym warsztatem łączą się przedstawienia św. Anny Samotrzeć i św. Krzysztofa. Ciekawostką są umieszczeni w tle flisacy i pasterze. 

Nowsza polichromia z 1755 roku zachowała się fragmentarycznie na ścianach prezbiterium. Z tuzina zacheuszków, znaków konsekracji kościoła, zachowało się osiem. Dużą wartość artystyczną ma gotycka kamienna chrzcielnica z datą 1493. Ma formę kielicha; czaszę i nodus zdobią maswerki, tarcze herbowe oraz Orzeł Biały. W tradycji parafialnej uchodzi za dar króla Jana Olbrachta, co nie jest dostatecznie udokumentowane źródłowo. 

Kościół zachował wyjątkowo czytelny zapis kolejnych faz użytkowania: średniowieczna budowla nie została w epoce nowożytnej zastąpiona nową świątynią, lecz była stopniowo rozbudowywana. Dzięki temu obok siebie funkcjonują elementy gotyckie, renesansowa dekoracja figuralna, barokowe przekształcenia bryły i wyposażenia oraz świadectwa późniejszych konserwacji. 

Obiekt należy do parafii rzymskokatolickiej pw. Wszystkich Świętych w Krościenku nad Dunajcem. Nadal odprawiane są w nim nabożeństwa; aktualny harmonogram należy każdorazowo sprawdzać na stronie parafii (parafiakroscienko.pl). 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 29 wrzesień 2026 r.