Wzniesiony dla lekarza Huberta Antoniego Krasińskiego (1833-1890), od 1894 roku stał się siedzibą Emeryka Hutten-Czapskiego (1828-1896) i jego zbiorów. Kolekcjoner zgromadził w swojej rezydencji najpełniejszy w swoim czasie zespół polskich monet i medali, a także starodruki, rękopisy, mapy, ryciny i pamiątki historyczne. Dzięki Elżbiecie z Meyendorffów Hutten-Czapskiej (1833-1916) pałac, pawilon i kolekcja zostały przekazane miastu Krakowowi, a następnie włączone w zbiory Muzeum Narodowego. 

Historia

Pałac powstał w latach 1883-1884 przy ówczesnej ul. Wolskiej, na terenie kształtującej się dzielnicy Nowy Świat. Inwestorem był Hubert Antoni Krasiński (1833-1890), lekarz, właściciel Regimentarzówki na Ukrainie i działacz społeczny, który przeniósł się z Warszawy do Krakowa. Projekt sporządził Antoni Siedek (1843-1893), krakowski architekt i budowniczym, autor realizacji utrzymanych najczęściej w formach historyzmu. Pierwotnie była to elegancka, wolno stojąca rezydencja miejska otoczona ogrodem. Czapski kupił gotowy pałacyk w 1894 roku. Emeryk Zachariasz Mikołaj Seweryn Hutten-Czapski (1828-1896) pochodził ze Stańkowa koło Mińska. Po studiach przyrodniczych na Uniwersytecie Moskiewskim zajmował wysokie stanowiska w administracji Imperium Rosyjskiego: był m.in. gubernatorem Nowogrodu Wielkiego, wicegubernatorem Petersburga i dyrektorem Departamentu Leśnego w Ministerstwie Dóbr Państwa. Kariera urzędnicza, podróże i rozległe kontakty ułatwiały mu prowadzenie działalności kolekcjonerskiej. Pozyskiwał pojedyncze zabytki i całe zespoły, m.in. zbiory Michała Tyszkiewicza (1828-1897), Natalii Kickiej (1801-1888), Zygmunta Czarneckiego (1823-1908), Leona Skórzewskiego (1845-1903), Kazimierza Stronczyńskiego (1809–1896) i Władysława Morsztyna. Korzystał także z prawa pierwokupu dubletów wyłączanych ze zbiorów petersburskiego Ermitażu.

Trzon kolekcji tworzyło ponad 11 tysięcy skatalogowanych monet i medali polskich oraz z Polską związanych. Towarzyszyły im banknoty, ordery i odznaki, pieczęcie, około 20 tysięcy książek, starodruki, rękopisy, mapy, ryciny i portrety, a ponadto militaria, tkaniny słuckie, porcelana, szkło, brązy i inne zabytki rzemiosła artystycznego. Czapski nie był jedynie nabywcą, lecz badaczem. Prowadził rękopiśmienny katalog kartkowy liczący ponad 11 tysięcy kart, rozróżnianych kolorem zależnie od metalu numizmatu. W latach 1871-1891 ogłosił cztery tomy fundamentalnego Catalogue de la collection des médailles et monnaies polonaises; tom piąty ukazał się pośmiertnie w 1916 roku staraniem wdowy, z opracowaniem Mariana Gumowskiego (1881-1974). W styczniu 1895 roku, za zgodą władz rosyjskich, polska część zbiorów została przewieziona ze Stańkowa do Krakowa. W latach 1895-1896 przy pałacu wzniesiono specjalny pawilon muzealny według projektu Tadeusza Stryjeńskiego (1849-1943). Pawilon wyposażono w szafy biblioteczne, gabloty i zabezpieczenia odpowiadające ówczesnym wymaganiom muzealnym. Na frontonie umieszczono dewizę „Monumentis Patriae naufragio ereptis” – „Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej”. Stanowiła ona program kolekcji: rozproszone polonica miały zostać ocalone, opracowane i udostępnione publicznie.

Emeryk Hutten-Czapski zmarł w pałacu w nocy z 22 na 23 lipca 1896 roku, prawdopodobnie na tyfus, nie doczekawszy pełnego urządzenia muzeum. Dzieło kontynuowała żona Elżbieta z Meyendorffów Hutten-Czapska (1833-1916), którą należy uznać za współzałożycielkę placówki. Przy pomocy Feliksa Kopery (1871-1952), późniejszego wieloletniego dyrektora Muzeum Narodowego, ukończyła pawilon, uporządkowała zbiory i w 1901 roku otworzyła prywatne muzeum. W 1903 roku Elżbieta oraz synowie Karol Hutten-Czapski (1860-1904) i Jerzy Hutten-Czapski (1861-1930) przekazali Gminie Miasta Krakowa muzeum wraz ze zbiorami z przeznaczeniem dla Muzeum Narodowego. W 1904 roku Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego zostało formalnie włączone do MNK jako jego oddział; kierownictwo powierzono Marianowi Gumowskiemu (1881-1974). Dar Czapskich szybko przyciągnął badaczy, kolekcjonerów i miłośników historii. Muzeum stało się centrum środowiska numizmatycznego; mieściła się tu redakcja „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologicznych”. Nad zbiorami pracowali m.in. Feliks Kopera (1871-1952), Marian Gumowski (1881-1974), Józef Kwiatkowski (1883-1945), korzystający z katalogów oraz kolekcji. 

Pierwsza wojna światowa wymusiła pierwszą wielką akcję zabezpieczania zbiorów. W 1914 roku najcenniejsze numizmaty pakowano w beczki i ukrywano. Ekspozycja została zamknięta, ale zasadniczy zrąb kolekcji ocalał; muzeum ponownie udostępniono w 1917 roku. Epizod ten miał znaczenie dla późniejszych procedur ochronnych. Podczas wojny instytucja pozostawała także ważnym ośrodkiem pracy naukowej: przy Muzeum Czapskich ukazywały się „Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne”. W okresie międzywojennym zbiory powiększano darami i zapisami. Do zespołów przechowywanych w pałacu należały m.in. kolekcje Wiktora Wittyga (1857-1921), Zygmunt Zakrzewskiego (1867-1951), Franciszka Piekosińskiego (1844-1906), Karola Halamy i Piotra Umińskiego, a także biblioteki i kolekcje Adama Wolańskiego (1852-1933), Wacława Lasockiego (1837-1921), Adolfa Sternschussa (1873-1915)  i Edwarda Goldsteina (1844-1920). 

Wobec groźby kolejnej wojny już w sierpniu 1939 roku dyrekcja MNK rozpoczęła pakowanie najcenniejszych zabytków. Numizmaty ponownie umieszczono w beczkach, zabezpieczono smołą i zakopano. Po zajęciu Krakowa przez Niemców muzeum zamknięto dla publiczności. Gestapo przejęło inwentarze i drukowane katalogi; część zwrócono dopiero po wielu miesiącach, zdekompletowaną i uszkodzoną. Niemieccy funkcjonariusze Kajetan Mühlmann (1898-1958) i osoby działające z upoważnienia administracji Generalnego Gubernatorstwa prowadziły systematyczną grabież zbiorów Muzeum Narodowego, przeznaczając dzieła m.in. do dekoracji rezydencji Hansa Franka (1900-1946).

Pałac Czapskich stał się podczas okupacji jednym z najważniejszych schronień muzealiów w Krakowie. Feliks Kopera określał później pałac jako „jedyny azyl zbiorów”. Po wojnie wydobyte z ukrycia numizmaty wymagały osuszenia, rozpoznania i ponownego uporządkowania. W latach 1949-1951 część pokazano na wystawie monet, ale stała ekspozycja w historycznym pałacu nie została przywrócona. Budynek przez dziesięciolecia mieścił magazyny, pracownie, bibliotekę, archiwum oraz biura dyrekcji i administracji MNK. Wieloletnie intensywne użytkowanie, niedostosowanie instalacji i ograniczona dostępność wymagały kompleksowego remonty.

Prace konserwatorskie i remontowe prowadzono etapami co najmniej od 2002 roku, częściowo przy wsparciu Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa. Po uzyskaniu w 2009 roku środków europejskich zrealizowano projekt „Europejskie Centrum Numizmatyki Polskiej”. Objął on remont i konserwację pałacu oraz historycznego pawilonu, modernizację instalacji, poprawę zabezpieczeń i warunków klimatycznych, przystosowanie wnętrz do funkcji wystawienniczych, badawczych i edukacyjnych, a także uporządkowanie dziedzińca, ogrodu i lapidarium. Zachowano oraz poddano konserwacji wartościowy detal architektoniczny i wyposażenie, a nowe rozwiązania techniczne podporządkowano ochronie zbiorów. Muzeum otwarto ponownie 28 czerwca 2013 roku, po ponad siedemdziesięciu latach przerwy w funkcjonowaniu stałej ekspozycji. W 2016 roku w ogrodzie otwarto współczesny Pawilon Józefa Czapskiego (1896-1993), malarza, pisarza i żołnierza, wnuka fundatora. Projekt Danuty Fredowicz i Andrzeja Gliwińskiego, niebędący częścią pierwotnego pałacu, rozwija znscząco muzealny program zespołu.

Opis

Pałac jest wolno stojącą, murowaną z cegły, tynkowaną budowlą na planie zbliżonym do prostokąta, usytuowaną w głębi parceli i oddzieloną od ulicy ogrodzeniem z bramą. Ma zwartą, dwukondygnacyjną bryłę, podpiwniczoną, nakrytą niskim dachem. Kompozycja odwołuje się do włoskiej willi renesansowej, przetworzonej w duchu krakowskiego historyzmu końca XIX wieku. Portal Zabytek.pl określa styl obiektu jako klasycystyczny, jednak w literaturze trafniejsze jest wskazanie form neorenesansowych i neoklasycznych. Elewacje są regularne, rozczłonkowane ryzalitami, gzymsami i pasami boniowania. Reprezentacyjny charakter nadają im profilowane opaski okienne, pilastry i kolumny, fryzy, dekoracyjne naczółki oraz balustrady tralkowe. Oś wejściową podkreślają schody i portyk. Powściągliwa, lecz starannie opracowana dekoracja przywołuje architekturę włoskich pałaców i willi. Odmienny charakter ma pawilon muzealny, którego fasada manifestuje publiczny i patriotyczny program fundacji.

Układ wnętrz pałacu wywodzi się z funkcji rezydencjonalnej. Zachowały się reprezentacyjne sale, klatka schodowa, stolarka, parkiety, sztukaterie i elementy wyposażenia. Pawilon zaprojektowano od początku jako przestrzeń biblioteczno-ekspozycyjną: przy ścianach ustawiono szafy na księgozbiór, a w centrum gabloty na numizmaty i pamiątki. Szczególną wartość zespołu stanowi jedność miejsca, historycznej funkcji i kolekcji – pomimo późniejszych przekształceń pałac nadal służy celowi wyznaczonemu przez fundatora i jego rodzinę.

Ogród jest integralną częścią założenia. Zachował charakter zielonego wnętrza oddzielającego pałac od zwartej zabudowy śródmiejskiej. Mieści lapidarium z fragmentami dawnych budowli krakowskich, m.in. oryginalnym XIV-wiecznym pinaklem z kościoła Mariackiego. Współczesny Pawilon Józefa Czapskiego został usytuowany przy obrzeżu ogrodu tak, aby nie konkurował z historyczną bryłą pałacu.

Wartość zabytku wynika z architektury, zachowanej kompozycji pałacu, pawilonu i ogrodu, a przede wszystkim z ciągłości muzealnej funkcji. Jest to jeden z nielicznych polskich muzeów kolekcjonerskich, w których pozostały razem siedziba, część pierwotnego wyposażenia, dokumentacja i zasadniczy zrąb kolekcji. Dodatkową wartość historyczną nadają zespołowi wydarzenia obu wojen światowych oraz rola pałacu jako schronienia zbiorów w latach 1939-1945.

Obiekt jest oddziałem Muzeum Narodowego w Krakowie i pozostaje dostępny dla zwiedzających. Ogród jest dostępny publicznie. W budynku znajduje się winda, podjazdy i toalety. Godziny otwarcia należy sprawdzać na aktualnej stronie MNK.

Oprac. Roman Marcinek, NID, sierpień 2026 r.