Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę pojawiające się w księgach grodzkich Lublina w XVII wieku wzmianki na temat pojedynczych Żydów z Wąwolnicy, możemy pokusić się o przypuszczenie, że rzeczywistość wyglądała nieco inaczej.

Z dokumentów wynika, iż w drugiej połowie XVIII wieku Żydzi dzierżawili propinację, młyny, karczmy i pobór mostowego. Natomiast pierwsza wzmianka w księdze miejskiej Wąwolnicy na temat Żydów tu mieszkających pochodzi z 1771 roku. Na podstawie poboru pogłównego z 1778 roku wiemy, że w Wąwolnicy żyło 18 Żydów.

Liczebność społeczności żydowskiej szybko wzrastała, szczególne po III rozbiorze Polski w 1795 roku. W 1804 roku odnajdujemy w dokumentach wzmiankę o zakupie działki pod synagogę. Społeczność żydowska Wąwolnicy nie tworzyła jednak niezależnej gminy, należała do kahału w Kazimierzu Dolnym i tam też grzebała swoich zmarłych. Nie znamy dokładnej daty, kiedy wąwolnicka społeczność uniezależniła się od kahału kazimierskiego. Nie wiemy również, kiedy założyła własny cmentarz. Można się jedynie domyślać, że te dwie sprawy były ze sobą chronologicznie powiązane.

W 1826 roku odnotowano istnienie dozoru bóżniczego w Wąwolnicy. Prawdopodobnie mniej więcej w tym okresie założono też cmentarz. Został on umieszczony na mapie okolic jako „Mogiłki Żyd.” — była to mapa wydana w 1839 roku w Petersburgu, do której materiały zbierano w latach 20. i 30. XIX wieku. Natomiast na planie miasta z 1820 roku jeszcze nie ma po nim śladu. W określeniu konkretnej daty powstania cmentarza nie pomagają zachowane na jego terenie macewy, bowiem najstarsza, która istniała jeszcze w 1992 roku,  pochodziła z 1846 roku.

Opis

Cmentarz społeczności żydowskiej w Wąwolnicy powstał na wzgórzu na terenie wsi Zarzeka. W 1870 roku miał on 88 prętów kwadratowych powierzchni (1650 metrów kwadratowych). Do czasów drugiej wojny światowej jego teren został dwukrotnie powiększony. W 1939 roku zajmował działkę o powierzchni 0,45 hektara, którą ogrodzono murem z wapieni od wschodu, płotem z desek od zachodu, a od północy i południa — słupkami z drutem kolczastym. Brama wejściowa znajdowała się w południowo-zachodnim narożniku.

Normalne pochówki odbywały się na cmentarzu do wiosny 1942 roku. W tym czasie grzebano również osoby zamordowane na terenie miasta. Wiosną 1942 roku przewieziono tu i złożono w zbiorowej mogile zwłoki 80 ofiar zastrzelonych przez Niemców na placu targowym. W sumie przypuszcza się, że w zbiorowych mogiłach z tego okresu pochowano ciała około 300 osób.

W czasie drugiej wojny światowej Niemcy rozpoczęli dewastację cmentarza. Nakazali Żydom wydobyć macewy i wyłożyć nimi rów biegnący od rynku na północ, a także inne miejsca (jak na przykład obecną ulicę 3 Maja).

Spośród tysiąca żydowskich mieszkańców Wąwolnicy Zagładę przeżyło kilkanaście osób. Pozostawiony bez opieki cmentarz niszczał i zarastał roślinnością. Po wojnie dewastacja była kontynuowana.

Dopiero w 1992 roku z inicjatywy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przeprowadzono prace rozpoznawcze na terenie nekropolii. Okazało się wtedy, że na cmentarzu nie ma już żadnych stojących macew, jedynie dwie przewrócone płyty, cztery tumby, kilkadziesiąt przyziemi i mnóstwo fragmentów nagrobków. Rok później pochodząca z Wąwolnicy Sara Tregerman-Rytlerska ufundowała pomnik poświęcony zamordowanym Żydom z Wąwolnicy i Nałęczowa oraz swojej rodzinie. Przy jego budowie użyto jednej z dwóch zachowanych w całości macew (z 1846 roku), dwóch tumb, przyziemia oraz kawałków płyt.

W 1997 roku cmentarz w Wąwolnicy został wpisany do rejestru zabytków pod nr. A-1113 z dn. 15.05.1997.

W pierwszej dekadzie XXI wieku zainteresowanie cmentarzem wzrosło. Stowarzyszenie „Studnia Pamięci” podjęło prace porządkowe, aby zapanować nad chaszczami porastającymi jego teren. W 2017 roku The Matzevah Foundation razem ze studentami z Wielkiej Brytanii i polskimi wolontariuszami uporządkowali teren cmentarza oraz przeprowadzili nieinwazyjne badania archeologiczne, których celem było odnalezienie dokładnego miejsca masowej mogiły ofiar z 1942 roku. Nie powiodło się to z powodu zbyt gęstego zakrzewienia w badanej części nekropolii. Uporządkowano roślinność i dzięki finansowemu wsparciu Narodowego Instytutu Dziedzictwa ustawiono tablicę informacyjną. W kolejnym roku udało się kontynuować prace porządkowe z udziałem The Matzevah Foundation i Stowarzyszenia „Studnia Pamięci” i przy wsparciu władz miasta Wąwolnicy.  

Obecnie na powierzchni 0,45 hektara znajduje się tylko jedna cała macewa, upamiętniająca Paltiela, syna Jehudy Schneidera, zmarłego w 1928 roku, oraz kilka fragmentów zniszczonych nagrobków, m.in. zdobiona tumba oraz kilkanaście przyziemi.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN