Mimo późniejszych przekształceń zachowała czytelny charakterystyczny szachownicowy kamienno-ceglany wątek muru pochodzący z pierwszego etapu budowy oraz pierwotną formę przyziemia. Brama znajduje się w granicach historycznego zespołu architektoniczno-urbanistycznego Lublina uznanego za pomnik historii.

Historia obiektu

Budowę bramy należy wiązać z wznoszeniem murów obronnych miasta w czasach panowania Kazimierza Wielkiego. Zgodnie z jego zamysłem i fundacją obwarowania zastąpiły funkcjonujące wcześniej konstrukcje ziemno-drewniane, stanowiące już wówczas formę przestarzałą i nie dość zabezpieczającą przed nękającymi kraj najazdami, zwłaszcza z kierunku północno-wschodniego i południowo-wschodniego. Gród lubelski, podobnie jak większość organizmów miejskich, wzniesiono z wykorzystaniem naturalnych warunków ukształtowania terenu. Wybór m. in. wzgórza obecnie nazywanego staromiejskim, kierowany był przede wszystkim jak najbardziej skuteczną funkcją obronną. Przyjmuje się, że najstarsze grodzisko pochodzi z VIII-IX w. Było obwałowane i częściowo otoczone fosą, a z czasem zabezpieczone konstrukcjami ziemno-drewnianymi, zastąpionymi w latach 40.-70. XIV w. murami obronnymi. Lublin, położony na wschodnich rubieżach kraju, był wówczas nękany najazdami Tatarów (1341 r., 1344 r.), którzy zgodnie z przekazem kronikarskim zniszczyli prawie całe złożone z drewnianych zabudowań miasto. Wiele obiektów mieszkalnych, sakralnych i publicznych wymagało odbudowy, a miasto nowych skutecznych umocnień fortyfikacyjnych. Zostały one poprowadzone częściowo koroną wcześniejszych wałów i zawierały w swej strukturze dwie bramy miejskie – Krakowską oraz Grodzką, usytuowane na osi głównej arterii komunikacyjnej założenia miejskiego. Brama Krakowska pierwotnie była obiektem jednokondygnacyjnym zwieńczonym krenelażem z przejazdami bramnymi w formie ostrołuków, przed bramą znajdował się most zwodzony przerzucony nad suchą fosą. Dodatkowo wjazd zabezpieczała opuszczana krata, o czym świadczą zachowane do dziś w strukturze muru szczeliny. Badania architektoniczne i archeologiczne potwierdziły, że dostęp do bramy prowadził z muru obronnego od strony obecnej ul. Szambelańskiej. W końcu XIV lub na początku XV w. bramę nadbudowano, na pewno do wysokości III kondygnacji, w której zachował się kamienny portal skomunikowany wówczas z zewnętrznymi drewnianymi schodami, prowadzącymi ze Starego Miasta do przedsionka utworzonego w grubości murów. W latach 50. XVI w. bramę modernizowano i przekształcano, zbudowano wówczas kloakę na wieży oraz pomieszczenie więzienne (karcer) pod schodami na zewnątrz bramy, poza miastem w murach. Przyjmuje się, że w tym czasie dobudowano przedbramie od strony traktu krakowskiego tworzącego wydłużoną szyję przejazdową, co wspomóc miało funkcję obronną. Przed nim z kolei znajdowała się kolejna forma umocnienia, identyfikowana w świetle najnowszych badań archeologicznych z barbakanem, co jednak nie spotkało się na dziś z jednogłośnym stanowiskiem środowiska naukowego i obiekt ten jest także określany jako drugie przedbramie powstałe równolegle z zasypywaniem fosy w XVI w. Obecnie jego rozplanowanie odtworzono wyróżniając zarys w wyremontowanej nawierzchni przed Bramą Krakowską. W 1557 r. miał miejsce pożar, który spowodował liczne uszkodzenia bramy i przekształcenia, które prowadzono także w przedbramiu. Obiekt zyskał wówczas dodatkową przestrzeń mieszkalną przeznaczoną dla obsługi. W tym czasie po raz pierwszy na wieży zamontowano zegar. Wtedy to brama stopniowo traciła już swój strategiczny i stricte obronny charakter, z uwagi na nowo wznoszone linie obronne, przecinające trakt krakowski na wysokości dzisiejszej ul. Staszica. Kolejną postać brama otrzymała po pożarze miasta w 1575 r. W miejsce zniszczonej kopuły nadbudowano charakterystyczny ośmiobok zwieńczony hełmem z latarnią, odbudowy wymagały drewniane schody i balustrady, pomieszczenia mieszkalne oraz zabudowania towarzyszące. W tym samym czasie zorganizowana została przestrzeń przed bramą – utworzono plac handlowy, tzw. „Korce” z uwagi na centralnie umieszczoną wagą zbożową, z oferującymi różnego rodzaju towary jatkami (kramami). Istotna przebudowa miała miejsce po kolejnym pożarze, który zniszczył obiekt w 1739 r. Przeprowadzono remont, a w latach 1778-1782 gruntowną renowację wiązaną z postacią Dominika Merliniego. W celu wzmocnienia konstrukcji bramę oskarpowano, podniesiono sklepienie przejazdu bramnego. Wyremontowano ośmiobok wieży, a hełm pokryto blachą i udekorowano iglicą z monogramem króla Stanisława Augusta - „SAR” (Stanislaus Augustus Rex) oraz datą ukończenia prac – 1782 r. Na przełomie XVIII i XIX w. po północnej i południowej stronie bramy, w miejscu zrujnowanych murów miejskich wzniesiono budynki o przeznaczeniu mieszkalnym. W kolejnych latach bramę otynkowano (1815 r.), pod nadzorem architekta Jakuba Hempla wyremontowano i zaprojektowano nowe schody wewnętrzne (lata 20. XIX w.), wtedy też usunięto jatki i handel przeniesiono do kilku sklepików zaaranżowanych w murach przedbramia. W XIX w. umieszczono na bramie dwa obrazy – Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej na elewacji od strony Krakowskiego Przedmieścia i patrona miasta św. Antoniego na elewacji od strony Starego Miasta. Do końca XIX w. i na początku XX w. bramę poddawano bieżącym remontom, nie uległa także zniszczeniom wojennym w latach 1939-1945. Zbombardowany został budynek przylegającego od południa Hotelu „Centralnego”, w którego miejsce wzniesiono w 1954 r. Dom Towarowy mieszczący na poddaszu dojście do III kondygnacji. W latach 1959-1964 wg projektu architekta Wacława Podlewskiego przeprowadzono prace konserwatorskie, podczas których m. in. usunięto mieszkania z przedbramia i przywrócono otwarty charakter, przywrócono dwa balkony, odkryto i poddano konserwacji średniowieczny wątek szachownicowy oraz zrekonstruowano go w elewacji zachodniej, a także przeprowadzono renowację późniejszej dekoracji zendrówkowej. Od 1965 r. Brama Krakowska jest siedzibą Muzeum Historii Miasta Lublina. Ostatnie prace kompleksowe prace rewaloryzacyjne prowadzono w 2007 i 2012 r.

Opis obiektu

Brama Krakowska jest usytuowana w zachodniej części Starego Miasta, w linii przebiegu dawnych murów obronnych, na zamknięciu osi głównej arterii komunikacyjnej w kierunku południowy zachód – północny wschód prowadzącej do Bramy Grodzkiej. Elewacją frontową (zachodnią) majestatycznie otwiera się na Plac Łokietka i pieszy odcinek ul. Krakowskie Przedmieście, a elewacją wschodnią na wąską ul. Bramową i dalej na przestrzeń Rynku. Prześwit bramny stanowi główny trakt prowadzący na Stare Miasto. Od północy do bramy przylega kamienica rozpoczynająca bieg zabudowy pierzejowej ul. Lubartowskiej, od południa graniczy z budynkiem dawnego Domu Towarowego oraz znajdującym się przed nim małym placem. Brama Krakowska jest eksponowana w północnej panoramie miasta ze Wzgórza Czwartek i prowadzącej na nie ul. Szkolnej. W obecnym rozplanowaniu oraz ukształtowaniu zabudowy Śródmieścia stanowi imponujące zamknięcie widokowe tzw. „krótkiego” Krakowskiego Przedmieścia. Bramę murowaną z opoki i cegły wzniesiono na rzucie zbliżonym do kwadratu. Przelot na osi krótszych boków w kierunku południowy zachód – północny wschód. Przedbramie na planie prostokąta w formie szyi obejmującej ścianę frontową i wrota. Główny korpus bramy prostopadłościenny przechodzący w partię wieńczącą mającą formę ośmioboku wspartego na trompach nakrytego baniastym hełmem z latarnią, na której iglica zdobiona monogramem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego – „SAR” (Stanislaus Augustus Rex) i datą 1782. Od zachodu przedbramie wysunięte przed linię dawnych murów obronnych, prostopadłościenne, w formie parawanowej szyi, o oskarpowanych narożach i zwieńczone blankami. Elewacje bramy właściwej ukształtowane analogicznie, od zachodu dolna część korpusu głównego przesłonięta przedbramiem, górna z dekoracją zendrówkową w układzie romboidalnym, okiennymi w symetrycznym układzie dwóch osi tworzących artykulację pionową. Dolne partie elewacji od północy i południa również przesłonięte przylegającą zabudową, masyw powyżej pozbawiony dekoracji, z pojedynczymi otworami okiennymi i strzelniczymi w nieregularnym układzie. Trójdzielność bryły wieży najlepiej oddaje elewacja wschodnia. Dolna część korpusu z półkoliście zamkniętym prześwitem na osi, nad nim prostokątna wnęka, z obrazem przedstawiającym św. Antoniego, patrona miasta, zabezpieczonym drewnianą przeszkloną ramą. Powyżej profilowane nadproże, nad którym otwór okienny w formie leżącego prostokątna o odcinkowym zamknięciu. Na całej powierzchni dekoracyjna okładzina kamienno-ceglana w układzie szachownicowym nawiązująca do zachowanego układu wątku średniowiecznego. Wyższa partia oddzielona sfazowanym gzymsem, opracowana analogicznie do elewacji północnej i południowej. Korpus obwiedziony profilowanym schodkowym gzymsem nakrytym daszkiem pulpitowym z dachówki. Ośmiobok zwieńczenia o kompozycji symetrycznej, w widoku frontalnym z każdego kierunku widoczne trzy osie elewacji i trompy nakryte pulpitowymi dachami wykonanymi z dachówki, każda z płaszczyzn przepruta prostokątnym, półkoliście zamkniętym otworem okiennym, gzyms koronujący profilowany, schodkowo opracowany. Od zachodu i wschodu pomiędzy trompami nieznacznie wyprowadzone przed lico balkony obwiedzione metalowymi balustradami. Nad każdym zegar. We wszystkich otworach okiennych dwudzielne lub trójdzielne, wielokwaterowe okna drewniane. Przedbramie o widocznych dwóch elewacjach. Frontowa (zachodnia) z półkoliście zamkniętym, przesuniętym z osi prześwitem, oskarpowanymi narożami, zwieńczonymi dodatkowo obronnymi półbasztami wyniesionymi ponad otaczające całość blankowanie, analogiczna, nieco szersza na osi, pod nią obraz Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. Elewacja boczna (południowa) z oskarpowaniem i półbasztą przechodzącymi z części frontowej przedbramia. Obydwie elewacje pozbawione detalu, przeprute małymi oknami strzelniczymi rozmieszczonymi w symetrycznym układzie w dwóch pasmach. Dodatkowo po analogicznym otworze w zwieńczeniu półbaszt. Wnętrze bramy całkowicie przekształcone, bez zachowanego pierwotnego układu i komunikacji, dostosowane do potrzeb ekspozycyjnych Muzeum Historii Miasta Lublina. Elementem dominującym są centralnie umieszczone spiralnie kręcone schody. Na wysokości III kondygnacji wyeksponowany zachowany w pierwotnym usytuowaniu kamienny portal z końca XIV lub początku XV w.  

Zabytek dostępny dla zwiedzających z zewnątrz. Wstęp do wnętrza w godzinach pracy Muzeum Historii Miasta Lublina od wtorku do soboty w godzinach 10.00 – 17.00.

Autor noty: Katarzyna Czerlunczakiewicz, OT NID w Lublinie, 28-06-2024 r.