W 1492 r. Żydzi zostali wypędzeni z Kłodzka, czego legendarną wersję upamiętnia obraz Historia z hostią, datowany na XV–XVI w., a znajdujący się w zbiorach Muzeum Ziemi Kłodzkiej.

Nowożytna gmina żydowska w Kłodzku powstała po 1812 r., kiedy to w mieście zamieszkali Żydzi z Białej (Zülz), ze Śląska i z Wielkopolski. Pierwszym Żydem, który otrzymał w Kłodzku prawa obywatelskie był Abraham Sachs z Białej. W 1840 r. mieszkało 60 Żydów, w 1880 r. – 251, a w 1900 – 106. Społeczność żydowska odegrała ważną rolę w rozwoju społecznym i gospodarczym miasta.

Początkowo modlitwy odbywały się w wynajmowanych domach modlitwy przy ul. Czeskiej i pl. Chrobrego, a w latach 1884–1885 przy Grünestraße (obecna ul. Wojska Polskiego) wybudowano synagogę według projektu wrocławskiego architekta Alberta Graua. Jej uroczyste otwarcie odbyło się 2 września 1885 roku. Przetrwała 53 lata – w czasie pogromu Nocy Kryształowej, z 9 na 10 listopada 1938 r., została podpalona, a następnie rozebrana. W 1995 r. na placu po synagodze postawiono pamiątkowy obelisk, wzniesiony z inicjatywy dawnych niemieckich i żydowskich mieszkańców miasta oraz samorządu lokalnego.

Po dojściu nazistów do władzy część Żydów zdołała wyemigrować z Kłodzka, pozostali podzielili los współwyznawców z Dolnego Śląska. Część trafiła do obozów przejściowych dla Żydów w Krzeszowie (Grüssau), Prędocicach (Tormersdorf) i Rybnej (Riebnig), a następnie do niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych, obozów zagłady lub gett na terenach wschodnich, gdzie prawie wszyscy zginęli.

Po II wojnie światowej w Kłodzku osiedlili się Żydzi polscy – w lipcu 1946 r. ich liczba wynosiła 3430 osób. W mieście powstało wiele organizacji i instytucji żydowskich. Po pogromie kieleckim Kłodzko stało się ważnym ośrodkiem nielegalnej emigracji żydowskiej z Polski. Choć większość Żydów opuściła miasto w kolejnych falach wyjazdów, w mieście długo działały organizacje żydowskie. Kres życiu żydowskiemu w Kłodzku położyła dopiero likwidacja lokalnego oddziału Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce w 1978 roku.

Opis

Cmentarz gminy żydowskiej z Kłodzka został założony w 1825 r., kiedy to jej przedstawiciele – Selig Caro, Salomon Forell, Wolff Sittenfeld, Jakob Frommer, Fabian Silberstein i Moritz Polke zakupili za kwotę 100 niemieckich talarów teren przed Bramą Szkolną. Miał on zastąpić nekropolię położoną koło Bramy Teresy, niedaleko rzeki Nysy, która wcześniej była dzierżawiona przez kłodzkich Żydów.

Pierwszy pochówek na nowym cmentarzu odbył się w 1833 roku. Wówczas otoczono nekropolię murem, wkrótce też wybudowano na jego terenie dom przedpogrzebowy, w którym mieszkał grabarz i nadzorca obiektu. Cmentarz był dwukrotnie powiększany – w latach 1888 i 1927.

Na nekropolii pochowani są przedstawiciele kłodzkiej elity przełomu XIX i XX w., tu znajdują się także symboliczne nagrobki dwóch bohaterów I wojny światowej – Salo Dzialoszynskiego (odznaczonego Żelaznym Krzyżem) i Harry’ego Schutza, który poległ we Flandrii, walcząc w szeregach 38. Kłodzkiego Regimentu Fizylierów im. feldmarszałka hrabiego Helmutha von Moltke.

Na początku lat 40. XX w. cmentarz stanowił własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech i zajmował powierzchnię 33 arów 33 metrów kwadratowych. Po zajęciu nieruchomości przez gestapo, w 1944 r. został sprzedany miastu Kłodzko za kwotę 5600 RM. Warunkiem sprzedaży było zachowanie 30-letniego okresu spokoju od ostatniego pochówku. W czasie II wojny światowej na cmentarzu pochowano radzieckiego jeńca wojennego – Aleksandra Gołubiewa, pochodzącego ze Stalagu 308 w Neuhammer (Świętoszowie).

Po 1945 r. na cmentarzu prowadzone były pochówki polskich Żydów, którzy licznie zamieszkiwali w Kłodzku i okolicach. W 1946 r. na zbiorowej mogile Żydów zamordowanych w 1945 r. (prawdopodobnie więźniów jednej z okolicznych filii obozu Gross-Rosen) ustawiono tablicę o treści: „Tu spoczywają nieznani Żydzi, ofiary zbirów hitlerowskich zamordowani w maju 1945 – Żydowska Kongregacja Wyznaniowa, Kłodzko, dnia 17 listopada 1946”.

W latach 70. XX w., w związku z budową w sąsiedztwie obiektów filii Politechniki Wrocławskiej, rozebrano dom przedpogrzebowy. W 1974 r. cmentarz został oficjalnie zamknięty dla celów grzebalnych, a w 2000 r. stał się własnością Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu. Jego lokalizacja jest określana jako ul. Bohaterów Getta 18 i obejmuje działkę nr 95, AM-3, obręb Kłodzko 0009. W 2006 r. nekropolia została wpisana do rejestru zabytków pod numerem A/740.

Cmentarz składa się z dwóch części – niemieckiej z nagrobkami pochodzącymi z XIX i pierwszego trzydziestolecia XX w. oraz powojennej części polskiej. Ogółem zidentyfikowano około 375 grobów, zachowało się około 215 nagrobków (w tym 29 w części polskiej). Najstarsza zachowana do dziś macewa pochodzi z 1845 roku.

W latach 2005–2007, z inicjatywy Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, we współpracy z Fundacją Krzyżowa dla Porozumienia Europejskiego i miastem Kłodzko, na cmentarzu przeprowadzono prace porządkowe polegające na jego oczyszczeniu z samosiewów, usunięciu śmieci z jego terenu i ustawieniu przewróconych macew.

Pierwotnie wejście na cmentarz znajdowało się od strony wschodniej, obok domu przedpogrzebowego i budynku więziennego. Obecnie brama wejściowa znajduje się od strony uliczki równoległej do ul. Bohaterów Getta, do której można dojść od strony ul. Hołdu Pruskiego, następnie skręcając w lewo (w stronę ul. Dąbrówki) i idąc wzdłuż muru cmentarnego.

Oprac. Tamara Włodarczyk