Historia

Budowa Kaplicy św. Huberta datowana jest na około połowę XVIII wieku, czyli na czas zbliżony do wzniesienia drewnianego Kościoła parafialnego św. Marcina Biskupa w Boleszynie. Budowa aż dwóch obiektów sakralnych w tak niedużej miejscowości była najprawdopodobniej związana z dynamicznym rozwojem tutejszego ruchu pielgrzymkowego. Na jego ożywienie wpłynęła obecność w kościele uznawanego za łaskami darzącymi obrazu Matki Boskiej Bolesnej w formule Piety, a także fakt, że Boleszyn znajdował się na trasie pielgrzymek do pobliskich, sławnych w epoce nowożytnej Łąk Bratiańskich. Duża liczba pątników, potrzeba organizacji nabożeństw, a być może także akt indywidualnej pobożności spowodowały, że w pobliżu kościoła wzniesiono drugą, towarzyszącą świątynię. Dedykowano ją Hubertowi – kolejnemu po św. Marcinie patronowi kościoła i biskupowi z tradycji wczesnego oraz wczesnośredniowiecznego chrześcijaństwa zachodniego. Taki wybór wpisywał się w kontrreformacyjny nurt powrotu do historycznych źródeł Kościoła i jego przedstawicieli.

Nie zachowały się przekazy ikonograficzne, które ukazywałyby pierwotny, najbliższy czasowi budowy wygląd kaplicy. Do elementów jej dawnego wyposażenia od początku należała zapewne nastawa ołtarzowa z wizerunkiem patrona. W 1901 roku obraz św. Huberta został przemalowany, czego dokonał prawdopodobnie malarz Antoni Piotrowicz z Chełmna. W 1927 roku kaplicę gruntownie odnowiono. We wnętrzu wykonano wówczas tynki na matach trzcinowych, które przesłoniły pierwotne pobiały, a ściany zwieńczono malowanym fryzem z barwnym ornamentem geometrycznym. Wtedy też najprawdopodobniej powstała nowa konstrukcja dachu o znacznym kącie nachylenia połaci.

Po II wojnie światowej prace przy obiekcie ograniczały się już tylko do doraźnych napraw i przekształceń. We wnętrzu wykonano boazerię obiegającą dolne partie ścian, a zewnętrzne ściany zrębu olejowano sposobem gospodarczym. Z czasem zbyt ciężka konstrukcja dachu zaczęła negatywnie oddziaływać na stabilność ścian, powodując stopniowe przemieszczanie się belek zrębu.

W 2024 roku przeprowadzono kompleksowe prace remontowe, konserwatorskie i restauratorskie kaplicy, które poprzedzono inwentaryzacją w technice skanowania laserowego oraz szczegółowym rozpoznaniem historycznym i konserwatorskim. W ramach działań naprawiono kamienne fundamenty obiektu. Zły stan zachowania konstrukcji drewnianej wymusił wymianę podwalin oraz podjęcie prac przy pozostałych belkach zrębu dopiero po ich demontażu i przewiezieniu do pracowni konserwatorskiej. Na potrzeby tych działań całość konstrukcji precyzyjnie zinwentaryzowano. Belki oczyszczono z warstw oleju i wzmocniono strukturalnie. Ubytki mechaniczne oraz uszkodzenia wynikające z żerowania owadów uzupełniono – w zależności od wielkości powierzchni – drewnianymi kołkami lub flekami. Następnie elementy zabezpieczono tradycyjną metodą przy użyciu smoły sosnowej, a po ponownym złożeniu w pracowni wykonano scalenie kolorystyczne zrębu. Równolegle przygotowano nową konstrukcję dachu o obniżonym kącie nachylenia połaci wraz z sygnaturką. Gotowe elementy konstrukcyjne przetransportowano z powrotem na miejsce, gdzie złożono belki zrębu, zamontowano więźbę, ułożono pokrycie z dachówki ceramicznej oraz zamontowano rynny i rury spustowe. W sygnaturce zawieszono dzwon, a jej szczyt zwieńczono kutym krzyżem z kurkiem i złoconą glorią promienistą na skrzyżowaniu ramion.

Na ścianach we wnętrzu kaplicy odtworzono pobiały wapienne, a na ścianie wejściowej wyeksponowano, w formie transferu, fragment fryzu ornamentalnego z lat 20. XX wieku. Wykonano również nowy strop deskowy, który ozdobiono wicią akantową malowaną w tradycyjnej technice tempery kazeinowej – wzór ten powtórzono na podstawie desek stropowych odkrytych podczas prac konserwatorskich w kościele parafialnym. W zgodzie z chronologią i charakterem obiektu, w miejscu dotychczasowej, wtórnej podłogi deskowej ułożono posadzkę z płasko kładzionej, niespoinowanej i ręcznie formowanej cegły. Dawne, niefabryczne drzwi zastąpiono nowymi drzwiami deskowymi z opierzeniem mocowanym ręcznie kutymi gwoździami oraz z dekoracyjnymi okuciami kowalskimi nawiązującymi do zawiasów pasowych. Drewniane okna wykonano z użyciem szkła płynącego i wyposażono w tradycyjne w formie okucia zamykające. Konserwacji poddano także nastawę ołtarzową, wykonano nową mensę, ławki oraz tablice pamiątkowe poświęcone osobom związanym z parafią, a przed wejściem do kaplicy położono kamienny stopień. Dzięki odtworzeniu najstarszej warstwy pobiał, wprowadzeniu ceramicznej posadzki i dekoracji stropu, wnętrzu przywrócono spójny, nowożytny charakter. Wysoki poziom przeprowadzonych prac został doceniony i w 2026 roku Parafia Rzymskokatolicka Świętego Marcin Biskupa w Boleszynie otrzymała wyróżnienie w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków Zabytek Zadbany w kategorii architektura i budownictwo drewniane.

Opis

Wieś Boleszyn posiada plan owalnicowy z drogami otaczającymi główny, podłużny plac wiejski, zwany nawsiem. Plac ten jest rozciągnięty na osi północ-południe z niewielkim odchyleniem. Kaplicę usytuowano przy północnym rozwidleniu dróg obejmujących nawsie. Na południe od niej, na terenie placu, wznosi się kościół parafialny – zgodnie z tradycją przeznaczania tej przestrzeni na obiekty i funkcje wspólne dla całej społeczności. Kaplica jest powiązana widokowo z kościołem i dopełnia układ przestrzenny wsi, w którym bryła świątyni parafialnej stanowi główną dominantę.

Obiekt to nieduża, parterowa budowla wzniesiona na planie kwadratu. Posadowiono ją na fundamentach kamiennych, a jej ściany wykonano w konstrukcji zrębowej z bali ciosanych w całe drzewo, z węgłami wiązanymi na jaskółczy ogon. Budynek nakryty jest dachem czterospadowym z ceramiczną dachówką, który wieńczy sygnaturka z krzyżem. W otworach drzwiowych i okiennych kaplicy zastosowano tradycyjną stolarkę drewnianą. Skromne, kubiczne wnętrze utrzymane jest w jasnej, delikatnej kolorystyce. Ściany są bielone, a spod cienkich warstw pobiały wyraźnie widoczna jest naturalna faktura drewna.

Ceramiczną posadzkę wykonano z płasko kładzionej cegły o matowej powierzchni. Jasne, szaro-ugrowe pole malowanego stropu deskowego ujęto prostą, błękitną ramą. Biegną w nim równolegle do siebie regularnie wijące się gałązki akantu. Ich światłocieniowe opracowanie, wydobyte za pomocą pastelowego ugru, bieli i ciemnej czerwieni, nadaje dekoracji wyjątkowej przestrzenności.

Najważniejszym elementem wyposażenia wnętrza jest ołtarz z wizerunkiem patrona kaplicy w nastawie. Obraz przedstawiający świętego Huberta umieszczono w bogatej, srebrzonej ramie snycerskiej z przeplatających się wstęg i liści akantu. Postać ukazano w stroju biskupim, w infule oraz z pastorałem o ozdobnej, akantowej krzywaśni w ręku. Święty stoi na tle pejzażu pośród zwierząt i unosi wzrok ku niebu, skąd z chmury świetlistego blasku zlatuje ku niemu anioł-putto, zarzucający mu stułę na ramiona. Po lewej stronie scenie tej towarzyszy jeleń z krucyfiksem między rogami, co nawiązuje do hagiograficznej opowieści o spotkaniu, które doprowadziło Huberta do świętości. Po prawej stronie, u stóp biskupa, leżą dwa woły. Inskrypcja w prawym dolnym rogu płótna wskazuje na datę 1901. Swoboda układu, pozy postaci, charakterystyka twarzy, miękki światłocień oraz detale stroju i ornamentu świadczą o tym, że autor przemalowania zachował cechy wcześniejszego dzieła barokowego, którego spodnie warstwy malarskie zidentyfikowano w czasie prac konserwatorskich. Jednocześnie pewna naiwność form, szczególnie uchwytna w wizerunkach zwierząt i umowności pejzażu, potwierdza miłośniczy, a nie akademicki poziom wykonawstwa.

Wnętrze kryje również świadka konserwatorskiego w postaci malowanego fryzu geometrycznego z lat 20. XX wieku. Jego kompozycja składa się z sekwencji kwadratów dzielonych ukośnie białymi pasami na cztery pola. Wypełnia je klasyczna, naprzemienna alternacja czerwieni i błękitu, uzupełniona niewielkim krzyżykiem na ugrowym tle w miejscu przecięcia linii podziału.

Oprac. Joanna Piotrowska, OT NID w Olsztynie, 02.09.2026 r.