Historia obiektu

Układ urbanistyczny miasta powstał z inicjatywy ówczesnego właściciela miasta Krzysztofa Głowy, sekretarza króla Zygmunta Augusta i późniejszego kasztelana połanieckiego, który zlecił jego zaprojektowanie jednemu, nieznanemu obecnie z imienia architektów włoskich aktywnych w 2. poł. XVI w. na ziemiach Rzeczypospolitej. W 1570 r. Krzysztof Głowa wydał przywilej lokacyjny uprawniający do założenia nowego miasta zwanego wówczas Głowów na tzw. „surowym korzeniu”, który w ostatniej ćw. XVI w. stał się ośrodkiem klucza dóbr ziemskich ze wsiami Przybyszówką, Kielanówką, Gumniskami, Rogoźnicą, Rudną i Bzianką. W trakcie procesu lokacji przestrzennej w starannie wybranym miejscu obejmującym lekkie wzniesienie po wykarczowaniu rosnącego tu lasu wymierzono kwadratowy rynek o wymiarach ok. 156 x 144 m. przy którym wyznaczono 40 działek siedliskowych przeznaczonych pod zabudowę mieszkalną. Ze środka pierzei placu rynkowego wychodziły symetrycznie cztery ulice tranzytowe zwane krzyżowymi, które nazywano Rzeszowską, Stykowską (ob. ul. Sikorskiego), Wysocką (ob. ul. Mickiewicza) i Zabajowską (ob. ul. 3-go Maja). Według ambitnego lecz nie zrealizowanego zamierzenia Krzysztofa Głowy, w obrębie miasta powstać miało łącznie 200 drewnianych domostw mieszczańskich z nadaniami przynależnych do nich gruntów ornych i działek ogrodowych o łącznym areale 100 łanów (1680 ha). Układ urbanistyczny nowego ośrodka miejskiego uzupełniało nowatorskie rozwiązanie polegające na usytuowaniu czterech kwadratowych placów położonych w narożnikach rynku, które przeznaczone były pod budowę obiektów użyteczności publicznej, w tym kościoła parafialnego, szpitala dla ubogich, łaźni oraz budynku należącego do zwierzchności dominialnej, co  zostało potwierdzone w przywileju wydanym w 1583 r. przez wdowę po kasztelanie połanieckim Krystynę z Paniowa. Wspomniane wyżej cztery place miały tworzyć drugoplanowe elementy kompozycji przestrzennej i rozplanowania centralnej części miasta. Integralną częścią regularnego, otwartego, bo pozbawionego in statu nascendi obwarowań miejskich założenia urbanistycznego z kwadratowym rynkiem z czterema blokami zabudowy i ulicami krzyżowymi, stanowić miały cztery tzw. ulice poprzeczne (skośne). Jak mówi o tym przywilej Krystyny z Paniowa wydany 18 kwietnia 1583 r. w Przybyszówce, wytyczone one były wokół miasta, tworząc charakterystyczny romboidalny układ przestrzenny o wymiarach ok. 730 x 700 m. Przebieg tych czterech ulic był dotąd mylnie określany w literaturze, gdyż nie wychodziły one z naroży placu rynkowego promieniście lecz usytuowane były na obrzeżach całego założenia, odchodząc pod kątem prostym z ulic krzyżowych. W trakcie trwającej kilkanaście lat lokacji przestrzennej miasta, teoretyczna koncepcja Krzysztofa Głowy została nieco zmodyfikowana i dostosowana do zastanych warunków terenowych. Z tego względu obszar zach. części miasta został ograniczony, sięgając do potoku Szlachcina (ob. Szlachcianka). Spowodowało to, że ulica krzyżowa wychodząca z zach. pierzei została na odcinku za Bramą Zabajowską odchylona od osi rynku. Po ciężkich doświadczeniach najazdu tatarskiego z 1624 r. na terenie dóbr rzeszowskich, ówczesny właściciel Rzeszowa i klucza głowowskiego Mikołaj Spytek Ligęza podjął decyzję o budowie miejskiego systemu obronnego, który powstał w latach 1624-1628. Głównymi elementami tworzonych wówczas drewniano-ziemnych obwarowań miejskich były cztery drewniane bramy (Rzeszowska, Wysocka, Stykowska i Zabajowska) stojące u wylotu czterech ulic krzyżowych i wał ziemny przebiegający wzdłuż ulic poprzecznych. Obok tego  powstało wówczas kilka niewielkich jeziorek na potoku Szlachcina, które utrudniać miały dostęp do miasta od strony pn.-zach. W XVIII w. miał miejsce kolejny ożywiony okres ruchu budowlanego, czego następstwem była intensyfikacja zabudowy miejskiej i zakończenie procesu powstawania sieci ulic, które istnieją do chwili obecnej.

Opis obiektu

W centralnej części Głogowa Małopolskiego położonego na wierzchowinie niewielkiego wzniesienia zachował się dobrze zachowany układ urbanistyczny miasta na który składa się rynek wraz z czterema placami pomocniczymi, blokami zabudowy i siatką ulic wychodzących z placu rynkowego. Obecnie zabudowę przyrynkową miasta tworzą murowane, w większości parterowe budynki powstałe na przeł. XIX i XX w., które zastąpiły ustawione szczytowo wcześniej stojące tu drewniane domy pochodzące jeszcze z XVII i XVIII stulecia. Główną dominantę przestrzenno-widokową centralnej części miasta stanowi murowany budynek ratusza o dwóch kondygnacjach, będący obecnie siedzibą Urzędu Miasta i Gminy oraz kościół parafialny pw. Trójcy Przenajświętszej stojący za pn.-zach. narożnikiem rynku. Przestrzeń placu rynkowego uzupełniają elementy tzw. małej architektury w postaci kolumny Matki Boskiej, figury Św. Floriana i pomnika króla Jana III Sobieskiego. Obecnie plac rynkowy o kształcie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 146 x 130 m pełni funkcję nie tylko centrum komunikacyjnego miasteczka lecz również spełnia ważną dla jego mieszkańców rolę reprezentacyjno-rekreacyjną. W pn.-zach. części obszaru wchodzącego w skład układu urbanistycznego miasta znajdującego się w granicach wpisu do rejestru zabytków usytuowane są zabudowania dawnego pałacu wzniesionego w 1727 r. przez Jana Kazimierza Lubomirskiego i jego żonę Urszulę.

Dostępność obiektu. Dostęp bez ograniczeń

Oprac. dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 05.02.2019 r.