Historia

Idea uczczenia bezimiennych żołnierzy poległych w wielkich konfliktach zbrojnych rozpowszechniła się w Europie po I wojnie światowej, kiedy po walkach w okopach i nawałach artyleryjskich nie udało się odnaleźć i zidentyfikować dziesiątek tysięcy poległych. W Warszawie powstało kilka konkurencyjnych koncepcji trwałego upamiętnienia. Rozważano m.in. katedrę św. Jana i Cytadelę. 30 listopada 1923 roku, z inicjatywy prezydenta Stanisława Wojciechowskiego (1869–1953), minister spraw wojskowych Stanisław Szeptycki (1867–1950) powołał Komitet Organizacyjny Budowy Pomnika Nieznanego Żołnierza. Wypadki przybrały jednak nieoczekiwany obrót. Rankiem 2 grudnia 1924 roku przed stojącym wówczas na placu Saskim pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego pojawiła się kamienna płyta z napisem poświęconym Nieznanemu Żołnierzowi. Wśród domniemanych, bo anonimowych, fundatorów wymieniano Ignacego Jana Paderewskiego (1860–1941). Po kilku latach okazało się, że inicjatywa wyszła od Zjednoczenia Polskich Stowarzyszeń. Warszawiacy zaczęli składać przy płycie kwiaty i zapalać znicze, uznając plac Saski za właściwe miejsce przyszłego upamiętnienia. 24 stycznia 1925 roku Rada Ministrów zdecydowała o urządzeniu miejsca pamięci w kolumnadzie „Pałacu Saskiego” i powierzeniu projektu rzeźbiarzowi Stanisławowi Kazimierzowi Ostrowskiemu (1879–1947). 

Trzeba w tym miejscu podkreślić, że wiązanie kolumnady z Pałacem Saskim, XVII-wieczną rezydencją Morsztynów, w XVIII wieku przebudowaną i rozbudowaną dla dynastii Wettynów, jest nadużyciem. Kolumnada, w której urządzono Grób, nie jest pozostałością barokowego pałacu. Ten, po powstaniu listopadowym, kupił rosyjski inwestor Iwan Skworcow. W latach 1838–1842 barokowy korpus środkowy pałacu rozebrano. W jego miejscu powstała monumentalna, dwurzędowa kolumnada ustawiona ponad arkadowym przyziemiem, łącząca pozostawione dochodowe kamienice czynszowe. Przeprowadzono konkurs architektoniczny; najwyżej oceniono projekt Henryka Marconiego (1792–1863), ostatecznie jednak do realizacji skierowano zmodyfikowaną wersję projektu Wacława Ritschla (1794–1872). Zmiany opracował Adam Idźkowski (1798–1879), wówczas architekt związany z cesarską administracją. Spadkobiercy Skworcowa sprzedali nieruchomość władzom i do 1915 roku mieściło się tu rosyjskie dowództwo korpusu. Po odzyskaniu niepodległości budynki przejął Sztab Generalny Wojska Polskie. Grób nie był początkowo samodzielnym pomnikiem, lecz mauzoleum wpisanym w istniejący, rozległy kompleks budynków wojskowych. Dwie kondygnacje kolumnady wznosiły się wysoko ponad dzisiejszymi arkadami, a po obu stronach rozciągały się monumentalne skrzydła.

W marcu 1925 roku Stanisław Ostrowski przedstawił model przyszłego Grobu; projekt zaakceptowano 14 maja. Za opracowanie płyty i liternictwa odpowiadał grafik Ludwik Gardowski (1890–1965). Pierwotnie na płycie miał znaleźć się napis „Nieznanemu Żołnierzowi Polskiemu poległemu za Ojczyznę”. Dopiero kilka dni przed uroczystością, polecono zastąpić go frazą „Tu leży Żołnierz Polski poległy za Ojczyznę”. Równolegle trwały przygotowania do pochówku Lwów. Los, który wyciągnął ogniomistrz Józef Buczkowski, najmłodszy spośród obecnych kawalerów Virtuti Militari, wskazał na Cmentarzu Obrońców Lwowa. 29 października 1925 roku otwarto trzy mogiły. Jedną z trumien wskazała Jadwiga Zarugiewiczowa (1878–1968), matka Konstantego Zarugiewicza (1901–1920), dziewiętnastoletniego ochotnika poległego pod Zadwórzem, którego ciała nigdy nie odnaleziono. Na grób, z którego wydobyto szczątki położono płytę upamiętniającą ich przeniesienie do Grobu Nieznanego Żołnierza. Drugiego listopada 1925 roku, po uroczystościach we Lwowie i przejeździe trumny przez Polskę, szczątki złożono w Warszawie. W ceremonii uczestniczyły najwyższe władze państwowe i wojskowe, duchowieństwo, organizacje społeczne i delegacje zagraniczne. Krypta znajduje się około 1,5 metrów poniżej poziomu posadzki i została zabezpieczona stalowym pancerzem. Oprócz trumny złożono w niej 14 urn z ziemią z pól bitewnych. Grób stał się jednym z najważniejszych miejsc ceremoniału państwowego II Rzeczypospolitej. 

Po zajęciu Warszawy w 1939 roku Niemcy przejęli gmachy na cele wojskowe (Wehrmacht-Kommandantur Warschau), a plac przemianowali na Adolf-Hitler-Platz. Po powstaniu warszawskim niemieckie oddziały przystąpiły do planowego niszczenia reprezentacyjnej zabudowy stolicy. Pod koniec grudnia 1944 roku gmachy wokół Grobu oraz kolumnada został wysadzone. Popularna opowieść, według której niemieccy saperzy świadomie odmówili wysadzenia Grobu, nie posiada dostatecznego potwierdzenia źródłowego. Z kolumnady ocalały trzy arkady związane z Grobem Nieznanego Żołnierza. Sklepienia części nad Grobem runęły, płyta uległa rozbiciu, zniszczono znicze, a metalowe kraty zostały zdeformowane.

Decyzję o zachowaniu i odbudowie Grobu podjęto w pierwszym okresie po wojnie. Projekt powierzono Zygmuntowi Stępińskiemu (1908–1982), który ocalał trzy przęsła opracował jako trwałą ruinę architektoniczną. W ten sposób Grób uzyskał nowe znaczenie – poza upamiętnieniem poległych stał się również symbolem zagłady Warszawy. Kraty od strony Ogrodu Saskiego zaprojektował metaloplastyk Henryk Grunwald (1904–1958), a wykonała je firma Bracia Łopieńscy. Po wojnie zmieniono zestaw tablic upamiętniających pola bitewne, dostosowując go do aktualnej polityki historycznej. Odbudowę zakończono 8 maja 1946 roku. 

Grób pozostał miejscem żywej, nie zawsze kontrolowanej przez państwo pamięci. Podczas pierwszej pielgrzymki do Polski modlił się przy Grobie papież Jan Paweł II (1920–2005), który następnie na placu Zwycięstwa wygłosił homilię, jedną z najważniejszych podczas jego pontyfikatu. Po 1989 przywrócono część pierwotnego programu. 11 listopada 1990 roku na dawne miejsce powróciły m.in. dwie oryginalne tablice upamiętniające walki z lat 1914–1918 oraz 1918–1920, odnalezione w Muzeum Wojska Polskiego. 18 kwietnia 1989 roku w krypcie złożono urnę z ziemią z Katynia. 

Przełom polityczny 1989 roku przyniósł głęboką weryfikację ideową tablic pamiątkowych Grobu Nieznanego Żołnierza i usunięcie narzuconej w okresie PRL cenzury. Już 11 listopada 1990 roku przywrócono odnalezione tablice nawiązujące do tradycji przedwojennej, upamiętniające m.in. walki z lat 1914–1918 oraz wojnę polsko-bolszewicką z lat 1919–1920. Następnie, 3 maja 1991 roku, odsłonięto zespół 14 nowych tablic, które w sposób ciągły ukazywały dzieje polskiego oręża od bitwy pod Cedynią (972 rok). W kolejnych dekadach program był uzupełniany o upamiętnienia wcześniej pomijanych formacji i wydarzeń: 15 sierpnia 2016 roku odsłonięto tablice poświęcone antykomunistycznemu podziemiu niepodległościowemu z lat 1945–1963, a w 2017 roku dodano upamiętnienia samoobrony ludności polskiej na Wołyniu, w Małopolsce Wschodniej i na Lubelszczyźnie (1943–1946).

Grób pozostaje jednym z głównych miejsc państwowego ceremoniału wojskowego. Odwiedzają go prezydenci, monarchowie, premierzy i delegacje wojskowe przybywające do Polski, kontynuując tradycję ukształtowaną jeszcze w okresie międzywojennym.

Opis

Grób Nieznanego Żołnierza znajduje się na osi placu Marszałka Józefa Piłsudskiego i Ogrodu Saskiego. Jego dzisiejsza forma to trójprzęsłowy fragmentem dawnej kolumnady, trwała ruina świadomie pozostawiona w przestrzeni placu. Trzy arkady oparte są na ośmiu filarach. Filary osadzono na cokołach z okładziną granitową, a ich zasadnicze powierzchnie obłożono płytami z piaskowca. Łuki ujęte są profilowanymi archiwoltami z zaakcentowanymi kluczami. Nad przęsłami rozpięte są ceglane sklepienia kolebkowe z lunetami. Ponad arkadami znajduje się fragment balustrady z kamiennymi tralkami oraz cokoły, na których pozostawiono bazy i krótkie odcinki sześciu kolumn. Te celowo pozostawione trzony należą do najważniejszych elementów powojennej kompozycji: wskazują skalę nieistniejącej kolumnady i jedno-znacznie informują, że obecna budowla jest fragmentem większej całości. Centralnym elementem mauzoleum jest prostokątna płyta nagrobna umieszczona w osi środkowej arkady, z inskrypcją: TU LEŻY ŻOŁNIERZ POLSKI POLEGŁY ZA OJCZYZNĘ. Pod nią, około 1,5 metrów poniżej poziomu posadzki, znajduje się właściwa krypta. Pierwotnie była ona zabezpieczona grubym stalowym pancerzem, przykrytym hermetycznym wiekiem. W jej wnętrzu umieszczono trumnę Nieznanego Żołnierza oraz urny z ziemią z pól bitewnych. 

Pierwotny wystrój z 1925 roku był bardziej rozbudowany od obecnego. Matowa płyta z szarego kamienia kontrastowała z niemal lustrzaną czernią polerowanej granitowej posadzki. Na sklepieniu ponad grobem znajdował się malowany o wieniec laurowy przewiązany wstęgami – jedyne wykonane z planowanego zespołu malowideł. Za płytą stał znicz z półkolistą czaszą podtrzymywaną przez trzy postacie Nike. W podniebiach arkad znajdowały się metalowe lampiony z motywami skrzydeł. Przestrzeń Grobu oddzielały żeliwne poręcze łączące kamienne postumenty zwieńczone kulami nawiązującymi do dawnych pocisków artyleryjskich. Po wewnętrznych stronach filarów umieszczono tablice z nazwami pól bitewnych, tworzące rodzaj kamiennego kalendarium oręża polskiego. Pod tablicami ustawione były znicze w formie czar podtrzymywanych przez figury Nike. Boki kompozycji zamykały kamienne panoplia złożone ze sztandarów, dział, kul armatnich, orłów i skrzydeł husarskich. Grób otaczały pierwotnie kamienne postumenty z brązowymi urnami utrzymanymi w klasycyzującej stylistyce. Zdobił je fryz z przedstawieniem żałobnego korowodu kobiet niosących pochodnie. Podczas uroczystości państwowych w urnach zapalano płomienie gazowe, co szczególnie po zmroku wzmacniało teatralny charakter kompozycji. Na filarach zachowały się płasko-rzeźbione elementy z motywem mieczy i skrzydeł husarskich. Stanowią one jeden z nielicznych autentycznych składników dekoracji mauzoleum. 

Powojenne arkady od strony Ogrodu Saskiego zamykają ażurowe kraty projektu Henryka Grunwalda, ozdobione symbolami polskich odznaczeń wojskowych (Krzyż Walecznych, Order Virtuti Militari oraz Krzyż Grunwaldu). W bocznych przęsłach znajdują się kamienne cokoły, metalowe czasze i urny-znicze. Nad płytą zawieszono latarnię. Do Grobu doprowadzona jest instalacja gazowa zasilająca wieczny znicz, instalacja elektryczna oraz oświetlenie. Otoczenie Grobu wyłożone jest wielkoformatowymi płytami kamiennymi, a ciemniejsze pasy posadzki podkreślają geometryczną organizację przestrzeni. Ważną częścią historii materialnej są prace konserwatorskie. W okresie przygotowań do obchodów XX-lecia Polski Ludowej obiekt odnowiono, wymieniając m.in. płytę oraz zastępując część elementów piaskowcowych granitem. W 1998 roku przeprowadzono gruntowną konserwację. Objęła ona kamienny wystrój z piaskowca, posadzki, cokoły filarów, sklepienia i żagle arkad, gzymsy, pokrycie dachu, attykę i metaloplastykę. 

Obiekt jest dostępny w przestrzeni publicznej placu Marszałka Józefa Piłsudskiego. Pełni nieprzerwanie funkcję miejsca pamięci narodowej i czynnego grobu wojennego. Przy płycie pełniona jest warta honorowa żołnierzy Wojska Polskiego. Widowiskowa zmiana warty odbywa się równo o każdej pełnej godzinie przez 365 dni w roku. W czasie uroczystości dostęp do bezpośredniego otoczenia może być czasowo ograniczany.

Oprac. Roman Marcinek, NID, wrzesień 2026 r.