W 1839 r. w mieście mieszkało 10 osób wyznania mojżeszowego, a w 1843 r. na terenie powiatu wałbrzyskiego zamieszkiwało 32 Żydów. Wałbrzyska gmina żydowska została utworzona w 1859 r., a swoim zasięgiem obejmowała teren powiatu wałbrzyskiego. Pierwszym urzędnikiem Gminy Żydowskiej w Wałbrzychu był Leipziger, a jedynym rabinem był dr Tobias Samter, który sprawował swój urząd w latach 1881–1893. W 1880 r. społeczność żydowska była najliczniejsza i liczyła 300 osób.

Wałbrzyska synagoga została wybudowana w latach 1882–1883 przy ówczesnej Wasserstraße, a jej konsekracja odbyła się 20 września 1883 roku. Utrzymana była w stylu eklektycznym, który czerpał przede wszystkim z włoskiego renesansu. W 1938 r., w czasie pogromu Nocy Kryształowej, została spalona, a następnie jej ruiny rozebrano. W XXI w. na placu, gdzie stała, wybudowano pawilon handlowy. W roku 1927 w sąsiedztwie synagogi wzniesiono dom gminny (ul. św. Jadwigi 8), w którym znajdowała się sala modlitwy, sale posiedzeń zarządu gminy, a także mieszkanie dla urzędnika gminnego.

Na początku lat 40. XX w. wałbrzyscy Żydzi, którzy nie zdołali wyemigrować z Niemiec, zostali deportowani do tzw. obozów przejściowych dla Żydów z Dolnego Śląska w Prędocicach (Tormersdorf), Krzeszowie (Grüssau) i Rybnej (Riebnig), a następnie transportami z Wrocławia wysyłani byli do niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady – m.in. do Auschwitz, Treblinki, do getta w Mińsku, obozów zagłady na wschodzie i do Theresienstadt.

Po II wojnie światowej Wałbrzych stał się ważnym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego. Pierwszymi żydowskimi mieszkańcami miasta byli więźniowie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen i jego okolicznych filii. W lipcu 1946 r. przebywało tu 7466 Żydów, a w grudniu tego roku – 10 200, co stanowiło 17,9% ogółu mieszkańcówa. Tak duża liczebność Żydów wynikała także z faktu, że Wałbrzych stał się jednym z punktów przerzutowych nielegalnej emigracji. W mieście zorganizowano żydowskie instytucje religijne, społeczne, kulturalne, edukacyjne i gospodarcze. Obecnie w Wałbrzychu nadal działa lokalny oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce.

Opis

W 1902 r. Gmina Synagogalna w Wałbrzychu otrzymała od dyrekcji kopalni księcia Hochberga von Pless teren pod założenie nowego miejsca grzebalnego. Była to prawdopodobnie rekompensata za zajęcie pod inwestycje części terenu starego cmentarza. „Nowy” cmentarz zlokalizowany był przy ówczesnej Friedländer Chaussee (obecna ul. Stanisława Moniuszki); wraz z cmentarzem katolickim i ewangelickim stworzył kompleks nekropolii miejskich. Pierwszą osobą pochowaną na jego terenie był członek wałbrzyskiej gminy żydowskiej o nazwisku Leipziger.

W latach 1902–1903 na cmentarzu wybudowano neogotycki dom przedpogrzebowy, ufundowany przez Maxa i Florę Fleischerów oraz Salo i Sophie Wygodzinskich, łączący w sobie elementy gotyku i stylu arkadowego.

Od 1866 r. przy wałbrzyskiej gminie synagogalnej działało bractwo pogrzebowe pod nazwą Izraelickiego Stowarzyszenia Pogrzebowo-Pomocowego (Israelitischer Beerdigungs- und Unterstützungsverein, Chewra Kadischa). Jego zadaniem było udzielanie pomocy potrzebującym i organizacja pochówków. Na początku lat 30. XX w. liczyło 85 członków, a jego przewodniczącym był J. Philippsberg.

Na początku lat 40. XX w. cmentarz stanowił własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech, a następnie został przejęty przez gestapo. Jego powierzchnia wynosiła wówczas 28 a 94 m kw. Znajdowała się na nim kaplica przedpogrzebowa oraz około 150 nagrobków. Specjalna komisja wyceniła wartość cmentarza na 1200 RM, wraz z budynkiem. Oddzielnie wyceniono nagrobki, które za kwotę 1000 RM kupił miejscowy rzemieślnik. W listopadzie 1944 r. zakupem nieruchomości zainteresowane było miasto Wałbrzych, ale nie wiadomo, czy transakcja została sfinalizowana.

Po II wojnie światowej cmentarz stał się miejscem pochówków Żydów polskich z Wałbrzycha i okolic. Z pierwszych powojennych lat pochodzi symboliczny pomnik poświęcony więźniom obozu Gross-Rosen, wystawiony przez współwięźniów, którzy osiedlili się po II wojnie światowej w Wałbrzychu. Na obelisku znalazły się nazwiska kilkorga ofiar Zagłady – Blasa z Jaworzna, Jakubowicza z Będzina, Reichera z Chrzanowa, Besena z Holandii, Jukera i Kornhausera.

Obecnie cmentarz mieści się w kompleksie cmentarnym, w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarzy katolickiego i ewangelickiego. Do czasów współczesnych zachowało się niewiele nagrobków przedwojennych (znajdujących się w części zachodniej) – wynikało to m.in. z powtórnego wykorzystania miejsc grzebalnych, co było niespotykane na pozostałych nekropoliach żydowskich w regionie dolnośląskim. Wśród przedwojennych grobowców wyróżniają się dwa grobowce rodzin Peritzów i Thomasów oraz nagrobek kantora Jacoba Gersona Bähra. Wśród powojennych nagrobków na uwagę zasługuje nagrobek Ludwika Hofmana – jednego z liderów społeczności żydowskiej w Wałbrzychu i ostatniego przewodniczącego gminy żydowskiej w Wałbrzychu. Tu pochowano także Esterę Kelberman – kierowniczkę szkoły żydowskiej w Wałbrzychu.

Na terenie cmentarza znajduje się około 150 nagrobków, z których większość została wykonana z piaskowca, granitu i marmuru. Teren jest ogrodzony siatką, od północy i wschodu otoczony innymi cmentarzami, a od południa zabudową mieszkalną.

Cmentarz stanowi własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu. Nadal pozostaje cmentarzem czynnym, na którym odbywają się pochówki Żydów z Wałbrzycha i okolic. Znajduje się przy ul. Stanisława Moniuszki 36 i zajmuje działkę nr 494, AM-11, obręb 0027, o powierzchni 0,4892 ha. W 1992 r. nekropolia została wpisana do rejestru zabytków pod numerem A/4621/1365/Wł. Kaplica przedpogrzebowa uzyskała status zabytku w 2015 r. (wpis w rejestrze pod numerem A/5972).

Oprac. Tamara Włodarczyk