Historia

Kamienia przy ul. L. Waryńskiego 7 została wybudowana w końcu XIX wieku. 5 września 1887 roku za sumę 4000 rubli nieruchomość warszawskiego kupca Moszy Bera Bramsa nabył białostocki przedsiębiorca Mowsza Truskier. Swoją kamienicę wzniósł w miejscu po drewnianym domu należącym do Bramsa. Ulica nosząca wówczas nazwę Polna przebiegała przez gęsto zabudowana dzielnicę żydowską. Budynek usytuowany był w zwartej zabudowie i pełnił funkcję kamienicy czynszowej. Działka, na której stoi kamienica pierwotnie zabudowana była budynkami gospodarczymi. Jak stwierdzał W. Wróbel – historyk regionalista- „nowy właściciel posesji przy Polnej parał się produkcją rękawiczek, ale nie wiadomo, gdzie mieścił się jego zakład. W 1895 roku zatrudniał w nim 17 robotników”. W spisie podatników z 1915 roku w domu Truskiera mieszkał także jego zięć Jakub Rozenblum, a część mieszkań była wynajęta. Mieszkali tam m.in. Dawid Bielenkow – nauczyciel ślusarstwa w żydowskiej szkole rzemieślniczej, Maria Szkurowa – nauczycielka łaciny w Gimnazjum Druskina, Naftali Kotowicz – handlarz drewnem. Po I wojnie światowej w kamienicy mieszkali także Szloma Fabrykant trudniący się sprzedażą sukna, Leja Wajnberg (sprzedaż wyrobów tytoniowych), małżonkowie Fabian i Perla Perelmuter. Na parterze działał sklep spożywczy Mordko Talińskiego. W 1935 roku Dora Truskier, wdowa po Mowszy, sprzedała kamienicę małżonkom Judelowi i Rochli Szmulom, mieszkającym przy ul. Botanicznej 2. Oni to byli właścicielami nieruchomości do wybuchu II wojny światowej. Holokaust przetrwał jedynie wnuk Szmulów – Tobiasz Cytron, białostocki lekarz, który pracował w szpitalu w getcie. Odzyskał on w 1946 roku prawa do kamienicy, które odsprzedał i opuścił Polskę. Budynek został skomunalizowany.

W XXI wieku obiekt był nieużytkowany, a jego stan techniczny pogarszał się (w 2012 roku była próba skreślenia go z rejestru zabytków w związku z planem przebudowy układu urbanistycznego – przedłużenia ul. I. Białówny). W latach 2021-2024 kamienica przeszła gruntowny remont, pracom konserwatorskim poddano odkryte na klatce schodowej polichromie. Między innymi wymieniono całkowicie posadowienie z tradycyjnego (kamień polny) na ławy fundamentowe, żelbetowe; zniszczone i porażone drewniane stropy na stropy gęstożebrowe na stalowych belkach; wymieniona została więźba dachowa, budynek docieplono od wewnątrz płytami mineralnymi. Najlepiej zachowana polichromia znajdująca się na parterze, została przeniesiona w bardziej eksponowane miejsce – zdobi klatkę schodową. Polichromia ze stropu trzeciej kondygnacji została odtworzona na nowym stropie. Aby dostosować klatkę schodową dla osób z niepełnosprawnościami, przebudowano ją tak, że w środku ulokowano szyb na dźwig osobowy.

Kamienica pozostaje w zasobach miejskich, a lokale są przeznaczone na wynajem. Budynek jest świadkiem historii – reprezentuje typ kamienicy dochodowej z dwoma oficynami o ozdobnie opracowanej elewacji frontowej.

Opis    

Kamienica usytuowana jest w zachodniej pierzei ul. L. Waryńskiego, na działce o nr. ewidencyjnym 1264/4, obręb Śródmieście. Murowana z cegły, otynkowana, dwukondygnacyjna z użytkowym poddaszem. Na planie prostokąta, na skrajnych osiach z dwoma oficynami o ściętych narożach. Wnętrze trójtraktowe, skomunikowane z jednotraktowymi pomieszczeniami oficyn. Prostopadłościenną bryłę korpusu głównego przekrywa dwuspadowy dach w części południowej i północnej, trójspadowy w części centralnej i od zachodu, dwuspadowy nad facjatą i lukarnami, pulpitowy nad oficynami. We wschodniej połaci dachu facjata i lukarny. Elewacja frontowa symetryczna, dziewięcioosiowa, dwukondygnacyjna na cokole, zakończona wydatnym, profilowanym gzymsem koronującym, z częścią środkową wywyższoną w formie trójosiowej facjaty zwieńczonej falistym naczółkiem. Na osi środkowej w przyziemiu przejazd bramny zamknięty odcinkowo, ujęty boniowaniem. Elewacja rozczłonkowana pilastrami: boniowanymi i gładkimi w przyziemiu, kanelowanymi w partii pietra i facjaty. Ściana facjaty zakończona wydatnym profilowanym gzymsem z ząbkami kostkowymi, w polu naczółka tondo. W zwieńczeniu pilastrów roby i rozety. Prostokątne okna ujęte profilowanymi obramieniami, z nadokiennikami w formie gzymsów ze zwornikiem (I kondygnacja) i rozetką (II kondygnacja). Na piętrze dwa balkony na drugiej i ósmej osi oraz balkon facjaty. Balustrady balkonów żeliwne, ażurowe, z motywem wolut wpisanych w kwadraty, prostokąty i koła. Pomiędzy kondygnacjami gierowane, profilowane gzymsy kordonowe. Elewacja tylna trójkondygnacyjna, niesymetryczna, sześcioosiowa. Kondygnacje wydziela gzyms kordonowy obiegający także oficyny. W zwieńczeniu gzyms koronujący. W przyziemi przejazd bramny, na pozostałych osiach prostokątne okna, porte-fenêtre poprzedzony balkonem i okulus. Do osi skrajnych elewacji tylnej przylegają dwukondygnacyjne oficyny na rzutach czworobocznych ze ściętymi narożami, połączone węższymi łącznikami z korpusem budynku. Elewacja północna ślepa.

Obiekt dostępny z zewnątrz.

Oprac. Iwona Górska, Joanna Kotyńska-Stetkiewicz, Oddział Terenowy w Białymstoku, 24.08.2026 r.

Bibliografia    

• APB, Starszy Notariusz Sadu Okręgowego w Grodnie: Indeks osobowy [Truskier Mowsza], s. 2262.
• Matys A., Białystok. Miasto odremontowało zabytkową kamienicę i odkrytą w czasie robót polichromię, „Kurier Poranny” 28.03.2024 (dostęp 24.08.2026).
• Wróbel W., Ul. Waryńskiego 7. Budowniczy tej kamienicy szył rękawiczki, „Kurier Poranny” 30.07.2014 (dostęp 24.08.2026).
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 12, województwo podlaskie (białostockie), z. 2, Miasto Białystok, pod red. M. Zglińskiego i K. Kolendo-Korczak, Warszawa 2015, s. 225, fig. 355.