Gimnazjum książęce - Zabytek.pl
Adres
Brzeg, Plac Moniuszki 3/4
Lokalizacja
woj. opolskie,
pow. brzeski,
gm. Brzeg
Historia
Budynek dawnego gimnazjum humanistycznego w Brzegu powstał w latach 1564–1569 z fundacji księcia Jerzego II Piasta. Wzniesiono go w bezpośrednim sąsiedztwie zamku, na miejscu dawnych domów kanoników. Dzięki wyjątkowo wysokiemu poziomowi nauczania – obejmującemu łacinę, grekę, język hebrajski, logikę, fizykę, etykę, prawo, katechizm oraz podstawy matematyki i muzyki – a także bogatym zbiorom bibliotecznym (Bibliotheca Piastorum Bregensis), szkoła należała wówczas do najlepszych placówek edukacyjnych na Śląsku. Od momentu ufundowania do 1811 roku działała jako Gymnasium Illustre Bregense, a następnie – pod nazwą Königliches Gymnasium zu Brieg – funkcjonowała nieprzerwanie aż do 1945 roku.
W ciągu wieków obiekt był trzykrotnie niszczony: w 1741 roku podczas oblężenia Brzegu przez wojska pruskie, w 1807 roku w trakcie natarcia wojsk napoleońskich oraz w maju 1945 roku, u schyłku II wojny światowej. Po każdej katastrofie gmach skrupulatnie odbudowywano, wprowadzając przy tym drobne zmiany architektoniczne. Po powojennej odbudowie w latach 1963–1967 budynek przekazano na potrzeby Ośrodka Szkolenia Urzędu Spraw Wewnętrznych, a następnie Ośrodka Szkolenia Policji. W 2021 roku obiekt przejęła Gmina Brzeg. Obecnie stanowi on część Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu, a w samym budynku oraz jego otoczeniu prowadzone są zaawansowane badania konserwatorskie i prace rewitalizacyjne. Mają one na celu przystosowanie zabytku do nowej, funkcji – siedziby Muzeum Dziedzictwa i Kultury Kresów.
Gmach zaprojektował Jakub Parr, nadworny architekt księcia legnicko-brzeskiego Jerzego II. Parr, znany również z przebudowy brzeskiego zamku oraz realizacji projektu ratusza (wspólnie z Bernardem Niuronem), wzbogacił budynek szkoły o formy zakorzenione w renesansie północnowłoskim. Przestronne dekoracje rzeźbiarskie z motywami arabesek, akantów oraz fantastycznych stworzeń nadają fasadzie wyjątkowego charakteru, tworząc niepowtarzalną, plastyczną grę światła i cienia.
Opis
Okazały, trójkondygnacyjny gmach na planie wydłużonego prostokąta jest położony w południowej pierzei Placu Moniuszki. Pod względem stylistycznym budynek nawiązywał do brzeskiego zamku, przebudowanego w latach 1554–1560. Do czasów współczesnych zachowała się rzeźbiarska dekoracja portalu bramnego, wykonana w tej samej konwencji, co reprezentacyjna brama wjazdowa rezydencji Piastów. Południowo-wschodni narożnik obiektu akcentowała niegdyś wieża, utrwalona na dawnych rycinach przedstawiających panoramę miasta, która jednak została rozebrana przed końcem XIX wieku. Pod koniec XIX stulecia gmach przeszedł zasadniczą przebudowę, w wyniku której na najwyższej kondygnacji utworzono salę biblioteczną. Wówczas dziewiętnastoosiową fasadę frontową podzielono na trzy sekcje. Środkową, sześcioosiową część zwieńczono trzema szczytami z rozbudowanymi otworami okiennymi, które doświetlały nową przestrzeń biblioteki.
Najdotkliwsze zniszczenia przyniosło jednak celowe podpalenie budynku w 1945 roku. Podczas powojennego remontu, przeprowadzonego w latach 1963–1967, obiektowi częściowo przywrócono formę zbliżoną do tej z XVIII-wiecznych ikonografii. Usunięto dziewiętnastowieczne szczyty nad częścią środkową i wymieniono dach, w którego frontowej (wschodniej) połaci umieszczono 9 mansard z trójkątnymi zwieńczeniami oraz dziesiątą mansardę nad elewacją północną. W tym samym czasie do elewacji tylnej (południowo-zachodniej) dobudowano współczesną klatkę schodową. Obecnie w elewacji frontowej podziwiać można oryginalny, XVI-wieczny portal bramny oraz mniejszy portal drzwiowy, nad którym zachowała się kamienna tablica z inskrypcją fundacyjną. Gmach główny, wraz z nieistniejącymi już domami profesorskimi wzniesionymi wzdłuż dawnego muru miejskiego, tworzył w przeszłości spójny kompleks otaczający wewnętrzny dziedziniec. Pod jego nawierzchnią do dziś kryją się relikty dawnej zabudowy. Od strony zachodniej i południowej teren zamyka mur z tylną bramą prowadzącą na dziedziniec.
Oprac. Agnieszka Sałyga-Rzońca, OT NID w Opolu, 02.03.2024 r.
Rodzaj: budynek użyteczności publicznej
Materiał budowy:
ceglane
Styl obiektu: renesansowy
Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków
Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_16_BK.19420, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_16_BK.14494
