kościół par. pw. św. Marcina , Żelazno
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

Zdjęcie panoramiczne tej lokalizacji jest niedostępne.

kościół par. pw. św. Marcina

Żelazno

photo

Kościół fil. pw. Św. Marcina zawiera relikty gotyckiego kościoła. Jest przykładem oszczędnej barokizacji. Architektura kościoła oraz wystrój i wyposażenie jego wnętrza mają wartości artystyczne.

Historia

Żelazno wzmiankowane w 1326 r., a w r. 1327 ufundowany tutejszy kościół. Obecny wzniesiony ok. poł. XIV w. jako jednonawowy z nietypowym, oszkarpowanym prezbiterium zamkniętym poligonalnie. Prostokątna nawa nakryta stropem. Kościół zapewne bezwieżowy, z fasadą ozdobioną w XV w. późnogotyckim portalem z laskowaniem. W XVI w. wzniesiona czworoboczna wieża i dobudowana od pn. do nawy, na całej jej wysokości dwukondygnacjowa przybudówka z nawą boczną i emporą. Po tej rozbudowie fasada kościoła asymetryczna. W 4 ćw. XVII w. i na pocz. XVIII w. kościół zbarokizowany, ale w bardzo oszczędny sposób, z pozostawieniem wyodrębnionego, sklepionego prezbiterium z przyporami, nakrytego odrębnym dachem. Przebudowane okna kościoła. Elewacje rozczłonkowane podziałem ramowym, zwieńczone profilowanym gzymsem koronującym. Ponadto od pn. dobudowana do prezbiterium przybudówka z zakrystią i lożą patronacką. Formy wystroju wnętrza kościoła z czasu barokizacji nie w pełni znane, ale zapewne wówczas wykonany obecny, półkolisty łuk tęczowy z odcinkami profilowanego gzymsu u podstawy archiwolty. Po 1733 r. nawa z przybudówką z emporą oraz prezbiterium z przybudówką nakryte wspólnym dachem. Zapewne też w 2 poł. XVIII w. zbudowany też nowy hełm wieży, przebudowana kruchta pd., wykonane obecne balustrada empory i chóru muzycznego oraz portal zakrystii. Kościół remontowany i w niewielkim przebudowywany w XIX-XX w. W wyniku tych wszystkich przekształceń zredukowany podział ramowy, zmienione tynki. Przebudowany filar empory. Zmieniony wystrój wnętrza kościoła. W okresie międzywojennym wykonana monochromatyczna polichromia balustrady empory i chóru muzycznego. Po 1945 r. zamurowana zapewne arkada loży patronackiej przy prezbiterium. W latach 1963-1972 kościół remontowany. Malowane wnętrze i zapewne przeprowadzona renowacja polichromii balustrady empory i chóru muzycznego.

Opis

Kościół św. Marcina w Żelaźnie murowany, z kamienia, tynkowany, jednowieżowy. Prezbiterium węższe od nawy, nawa asymetrycznie powiększona o przybudówkę z emporą. Zamknięte poligonalnie prezbiterium wzmocnione przyporami. Jego elewacje bez artykulacji, tylko obramione okna. Prezbiterium nakryte sklepieniem żebrowym z kamiennymi żebrami spiętymi zwornikiem z tarczą herbową i sprowadzonymi na wieloboczne, kamienne konsole. Ściany tarczowe zamknięte ostrołucznie. Portal zakrystii kamienny o łuku odcinkowym. W ścianie prezbiterium gotyckie sakramentarium z lat ok. 1480–1490, w formie ostrołucznej niszy w profilowanym obramieniu. Nawa nakryta stropem z fasetą, od pn. otwarta ku nawie bocznej i emporze nad nią, nad którą strop z sufitem. Chór muzyczny głęboki, z dużym, półowalnym balkonem i balustradą, pełną, drewnianą, połączoną z balustradą empory, pokrytą polichromią z elementami sztuki ludowej. Przedstawione wydarzenia z życia Św. Marcina ujęte marmoryzowanymi bordiurami. W mniejszych polach motywy kwietne. Bordiury mniejszych płycin dodatkowo z rysunkiem naśladującym ich snycerskie podcięcie. Elewacje korpusu kościoła i wieży z podziałem ramowym i profilowanymi gzymsami koronującymi. Okna w listwowych, tynkowych obramieniach. Wieża pięciokondygnacjowa. W jej elewacji zewnętrzny, kamienny, profilowany, późnogotycko-wczesnorenesansowy portal. Okna wieży głównie szczelinowe rozmieszczone częściowo mijankowo. Ujęte kamiennymi obramieniami, m.in. ze sfazowaniem. Wieża nakryta jednoprześwitowym hełmem. Wnętrza wieży w przyziemiu i na jednej z wyższych kondygnacji nakryte sklepieniami kolebkowymi, w tym jednym o lekko ostrołucznym wykroju. W przyziemiu wieży zachowany dawny, zewnętrzny, późnogotycki portal nawy zdobiony laskowaniem, a w innym z wnętrz — portal ostrołuczny, późnogotycki o prostych formach. Wyposażenie kościoła złożone ze: zbliżonych formalnie architektonicznych ołtarzy: głównego i dwóch bocznych (późny barok z elementami neoklasycyzmu, k. XVIII w.), ambony (późny barok z elementami rokoka, 1777 M.I. Klahr), chrzcielnicy (1760) i prospektu organowego w stylu historyzmu (neoklasycyzmu łączonego z neorenesansem).

Zabytek dostępny przez cały rok.

Opr. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 22-01-2017 r.

Bibliografia

  • Słownik geografii turystycznej Sudetów, T. 15, Kotlina Kłodzka i Rów Górnej Nysy, Warszawa 1994.
  • Zabytki sztuki w Polsce Śląsk, Warszawa 2006.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: poł. XIV w.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Żelazno
  • Lokalizacja: woj. dolnośląskie, pow. kłodzki, gmina Kłodzko
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy