Powstał zapewne z inspiracji architekturą tzw. kościołów broumowskich wznoszonych dla benedyktynów z Broumova przez wybitnych architektów Christopha i Kiliana Ignatza Dinzenhoferów. Ma również wybitne wartości artystyczne.

Historia

Pierwszy noworudzki kościół par. p.w. Św. Krzyża wymieniony w 1363 r. Zlokalizowany w dolinie Włodzicy, na terenie starszego centrum Nowej Rudy. Kościół zapewne drewniany. Zniszczony w czasie wojen husyckich. Przed 1437 r. odbudowany. Po 1502 r. filialny. W czasie reformacji, w latach ok. 1560–1630 opuszczony. Użytkowany ponownie od ok. 1710 r. Obecny, barokowy kościół pw. Św. Krzyża wzniesiony w 1726 r. w stylu dojrzałego baroku. Budowniczy, autor projektu nie znany, ale kamieniarz zapewne lokalny, ponieważ kamieniarka wykonana z tutejszego, czerwonego piaskowca. Kościół zaprojektowany zapewne z inspiracji architekturą kościołów wznoszonych w latach ok. 1709-1730 dla broumowskich benedyktynów, budowanych przez Christopha (1655-1722) i Kiliana Ignatza Dinzenhoferów (1689-1751) w stylu dojrzałego baroku. Cechy tej nowej architektury widoczne także w kościele Św. Krzyża w Nowej Rudzie. Zauważalne w ujęciu fasady, w smukłości proporcji bryły kościoła, w centralizacji wnętrza nawy złożonego z szerokiego, środkowego przęsła z plafonem i skrajnych półprzęseł ze sklepieniem konchowym. Stylistycznym novum system baldachimowy, czyli sposób artykulacji wnętrza wiązkami pilastrów „wspierającymi” odcinki belkowania i podstawę sklepienia. W stylu dojrzałego baroku zrealizowane także: rozkład i formy otworów w elewacjach, ramowo-płycinowy podział elewacji, portal fasady, portal prezbiterium, kompozycja i wykroje plafonów na sklepieniu, powiązanie gzymsu w zach. półprzęśle nawy z dwoma portalami chóru muzycznego, wykrój balustrady chóru muzycznego i kapa czeska w zakrystii. Kościół pw. Świętego Krzyża najwcześniejszym obok → kościoła w Roztokach przejawem dojrzałego baroku na Ziemi Kłodzkiej. W 1776 r. odnawiane wieża lub jej hełm, a sklepienie nawy ozdobione plafonem ze sceną Wniebowstąpienia Jezusa. Kolejne renowacje kościoła w latach: 1844 i 1878. Zapewne w trakcie drugiej z renowacji wykonana polichromia balustrady chóru muzycznego, utrzymana w stylu historyzmu, neobaroku łączonego z neoklasycyzmem.

Opis

Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Św. zlokalizowany w pn. części Nowej Rudy, na wąskiej, wydłużonej działce, u podnóża stromego, skalnego stoku. Murowany z czerwonego piaskowca i cegły, tynkowany. Orientowany, jednowieżowy, z założonymi na jednej osi węższym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium, nawą z wieżą i z zakrystią. Prezbiterium tej samej wysokości co nawa, nakryte wraz z nią jednym dachem. W nawę częściowo wbudowana czterokondygnacjowa, czworoboczna wieża z cebulastym hełmem. Fasada z centralnie usytuowaną wieżą, wklęśle wciętymi narożami i z niewielkimi spływami wolutowymi z kamiennymi kulami. W przyziemiu wieży główny portal z czerwonego piaskowca. Wszystkie elewacje, w tym wieży z cokołem z czerwonego piaskowca rozczłonkowane tynkowym podziałem ramowo-płycinowym i zwieńczone profilowanym gzymsem koronującym. Okna w tynkowych opaskach. W ścianie prezbiterium kamienny, uszakowy, dekorowany portal z kluczem. Prezbiterium jednoprzęsłowe z konchowym zamknięciem, nawa jednoprzęsłowa z dwoma skrajnymi półprzęsłami od wsch. i zach. Ściany prezbiterium i nawy rozczłonkowane wiązkami pilastrów wielkiego porządku, nad którymi odcinki profilowanego gzymsu i podstawa sklepienia. Nad prezbiterium i nawą sklepienia kolebkowe z zaokrąglonymi lunetami i konchowe. Ozdobione dwoma plafonami, w tym jednym w nawie z przedstawieniem Wniebowstąpienia Jezusa. Ponadto na sklepieniu dekoracyjny układ płycin oraz medalionów, ujętych profilowanymi obramieniami. W zach. część nawy wbudowany chór muzyczny z drewnianą balustradą zdobioną malowaną balustradą tralkową. Pod chórem muzycznym dwa kamienne portale dopasowane do krzywizny ściany, na poziomie chóru muzycznego także dwa kamienne portale wkomponowane w przebieg profilowanego odcinka gzymsu. Wyposażenie kościoła barokowe, częściowo z 2 ćw. XVIII w.: ołtarz główny z Grupą Ukrzyżowania i figurami aniołów, dwa ołtarze boczne i ambona. Ponadto w kościele barokowe: balustrada komunijna, ławki (1740–1750) i stolarka drzwiowa. Prospekt organowy neogotycki, z 2 poł. XIX w.

Zabytek dostępny przez cały rok, możliwość zwiedzania wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 22.01.2016 r.