kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła, Uzarzewo
Narodowy Instytut Dziedzictwa en

kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła

Uzarzewo

photo

Kościół stanowi interesujący przykład osiemnastowiecznego sakralnego budownictwa szkieletowego. We wnętrzu zachowały się elementy barokowego wyposażenia z ok. poł. XVIII w., m. in. krucyfiks nad nowym ołtarzem głównym i dwa ołtarze boczne. Poza świątynią przechowywany jest obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z drugiej poł. XVII w. Plebania jest obiektem późnoklasycystycznym z ok. połowy XIX w.

Historia

Najstarsza wzmianka o wsi, pochodzi z 1306 r. i dotyczy przekazania dziesięciny z Uzarzewa kościołowi św. Małgorzaty na Śródce. Uzarzewo było wsią szlachecką, jej właścicielami do pocz. XV w. byli Zarembowie. W XVI w. Uzarzewo należało do Iwińskich, w następnym stuleciu do Mielżyńskich, w XVIII w. – kolejno do Napruszewskich, Działyńskich i Kurcewskich. W połowie XIX w. właścicielami majątku byli Lipscy, później – aż do wybuchu II wojny światowej – Żychlińscy.
Kościół w Uzarzewie powstał zapewne już w XII lub XIII w. Świątynia po raz pierwszy wzmiankowana jest jednakże dopiero w 1391 r. W aktach wizytacyjnych z 1638 r. stan drewnianego budynku oceniono jeszcze jako dobry, natomiast podczas kolejnej wizytacji stwierdzono konieczność restauracji kościoła. W 1749 r. stara świątynia została rozebrana, w jej miejscu wzniesiono nowy budynek o konstrukcji szkieletowej. Fundatorem był ówczesny dziedzic Uzarzewa, Felicjan Napruszewski. Około poł. XIX w. w pobliżu świątyni zbudowano późnoklasycystyczną plebanię. W 1869 r. do kościoła dobudowano drewnianą wieżę fundacji Antoniny Lipskiej, a w 1900 r. – murowaną zakrystię oraz neobarokową kaplicę grobową Żychlińskich. Budynek był wielokrotnie remontowany, m. in. w 1970 r. (pokrycie dachu), 1974 (odnowienie wnętrza). Podczas ostatniej konserwacji w latach 1996-2004 przeprowadzono prace elewacyjne oraz odsłonięto iluzjonistyczną polichromię dawnego ołtarza głównego.

Opis

Uzarzewo położone jest w gminie Swarzędz, ok. 6 km na pn.-wsch. od siedziby gminy, na prawym brzegu rzeki Cybiny. Kościół pw. św. Michała Archanioła położony jest w południowej części wsi, przy lokalnej drodze wiejskiej prowadzącej do Swarzędza. Świątynia jest orientowana. Kościół otacza cmentarz ogrodzony częściowo otynkowanym murem, częściowo drewnianym płotem z główną bramą i furtką od strony wschodniej. Na cmentarzu zwracają uwagę grobowce Brodowskich, Frąckowiaków i Waligórskich oraz nagrobek z figurą pielgrzyma – kopią rzeźby Władysława Marcinkowskiego. W pobliżu kościoła, po stronie południowej znajduje się późnoklasycystyczna plebania. Jest to budynek murowany i otynkowany, wzniesiony na planie prostokąta, z dwiema przybudówkami po bokach. Parterową bryłę plebanii nakrywa wysoki, dwuspadowy dach, nad przybudówkami niskie daszki dwuspadowe. Elewacja frontowa jest siedmioosiowa, z wejściem głównym na osi, ujętym skromnym kolumnowym gankiem.
Salowy kościół wzniesiony został na planie prostokąta, z trójbocznie zamkniętym prezbiterium od wschodu i kwadratową (w górnych kondygnacjach ośmioboczną) wieżą od zachodu. Od północy do świątyni przylega prostokątna kaplica grobowa Żychlińskich oraz zakrystia, od południa – niewielka kruchta.
Kościół nakryty jest wysokim dachem dwuspadowym, z niewielką wieżyczką na sygnaturkę. Nad zamknięciem prezbiterium – dach trójpołaciowy. Kaplica grobowa i kruchta nakryte są osobnymi dachami dwuspadowymi, nad zakrystią – daszek dwupołaciowy. Nad całością dominuje wysoka wieża na rzucie kwadratu, wyżej ośmiokątna, nakryta strzelistym ostrosłupowym hełmem zwieńczonym krzyżem.
Kościół jest budynkiem wzniesionym w konstrukcji szkieletowej, wypełnionej cegłą i gliną. Wieża o konstrukcji słupowej. Wypełnienia oraz ściany wewnątrz świątyni są otynkowane. Dach kościoła kryty jest gontem, hełm wieży pokryto łupkiem. Kaplica grobowa oraz zakrystia wzniesione zostały z cegły i otynkowane. Ich dachy pokryto dachówką ceramiczną. Wnętrze kaplicy Żychlińskich nakryte jest sklepieniem krzyżowym.
Kompozycja elewacji oparta jest na kontraście ciemnych drewnianych belek konstrukcji i jasnych, tynkowanych wypełnień. Główne, prostokątne wejście do kościoła znajduje się w zachodniej ścianie wieży, wejście boczne, również prostokątne – w kruchcie po południowej stronie świątyni. W elewacji bocznej południowej oraz w zamknięciu prezbiterium znajdują się wielokwaterowe okna, zamknięte łukiem odcinkowym. Górne kondygnacje wieży oszalowane pionowo przybijanymi deskami. Elewacje kaplicy Żychlińskich i zakrystii otynkowane, ujęte pilastrami. Kaplica zwieńczona jest neobarokowym szczytem ujętym wolutowymi spływami. Okna i wejścia zamknięte są półkoliście. Wejście do zakrystii w jej ścianie wschodniej, zwieńczone trójkątnym naczółkiem. Wejście do kaplicy od strony zachodniej. W ścianie północnej kaplicy wejście do krypty grobowej.
Wnętrze kościoła, pierwotnie wyższe nakrywa drewniany strop o zaokrąglonych narożach. We wnętrzu świątyni zwraca uwagę odkryty podczas ostatnio prowadzonych prac konserwatorskich malowany szkarłatny baldachim, stanowiący ujęcie dawnego ołtarza głównego. Ponad przejściem z części prezbiterialnej do zakrystii umieszczono malowaną imitację okna. Po stronie zachodniej nawy wbudowano chór muzyczny o ramowo-płycinowym parapecie, wsparty na drewnianych słupkach. Po stronie północnej znajduje się kaplica Żychlińskich, otwarta do nawy parą półkolistych arkad. Z dawnego barokowego wyposażenia świątyni z poł. XVIII w. zachował się m. in. krucyfiks, umieszczony w nowym ołtarzu głównym, dwa ołtarze boczne z nowszymi obrazami Serca Pana Jezusa i św. Teresy oraz zawieszone na ścianie chóru rzeźby Matki Boskiej i św. Teresy. Siedemnastowieczny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z klęczącą postacią fundatorki – Anny Młynarki przechowywany jest obecnie poza świątynią. W kaplicy Żychlińskich zachował się neorenesansowy ołtarz z odlaną z brązu figurą Ukrzyżowanego.

Kościół dostępny. Informacje o parafii i godzinach Mszy Św. na stronie Archidiecezji Poznańskiej: www.archpoznan.pl

Oprac. Krzysztof Jodłowski, OT NID w Poznaniu, 16-08-2017 r.

Bibliografia

  • Anders P., Puszcza Zielonka: przewodnik., Poznań 1981, s. 70-72.
  • Brykowski R., Wielkopolskie kościoły drewniane, Poznań 2001, s. 179.
  • Drewniane kościoły w Wielkopolsce, koncepcja, teksty i wybór fotografii P. Maluśkiewicz, Poznań 2004, s. 269.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. V, z. 20 : dawny powiat poznański, Warszawa 1977, s. 51-52.
  • Kohte J., Verzeichnis der Kunstdenkmȁler der Provinz Posen, III, Berlin 1895, s. 289.
  • Kowalski J., Podróż do dwunastu drewnianych kościółków, Murowana Goślina 2008, s. 184-93.
  • Kowalski J., Na szlaku kościołów drewnianych wokół Puszczy Zielonka, Dębogóra 2011, s. 184-93.
  • Kozierowski S., Szematyzm historyczny ustrojów parafialnych dzisiejszej archidiecezji poznańskiej, Poznań 1935, s. 427-28.
  • Nowacki J., Archidiecezja Poznańska w granicach historycznych i jej ustrój, Poznań 1964, s. 358.
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. XII, red. B. Chlebowski, Warszawa 1892, s. 866.

Informacje ogólne

  • Rodzaj: kościół
  • Chronologia: 1749 r.
  • Forma ochrony: rejestr zabytków
  • Adres: Akacjowa 11, Uzarzewo
  • Lokalizacja: woj. wielkopolskie, pow. poznański, gmina Swarzędz - obszar wiejski
  • Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa

Licencja:

zgłoś problem do konserwatora zabytków

Geoportal

Mapa Google

Zobacz także w najbliższej okolicy