Historia

Zespół parków jasnogórskich składa się z trzech obiektów. Początki założenia wokół Klasztoru Ojców Paulinów na Jasnej Górze wiążą się z powstaniem pod koniec XIX wieku Drogi Krzyżowej (usytuowanej w obrębie zewnętrznych murów dawnej twierdzy) oraz z budową nowego, murowanego ogrodzenia, które wyznaczyło granice przyszłego zieleńca. Urządzanie parku klasztornego na przestrzeni między wałami a ogrodzeniem trwało kilka lat. W 1913 roku kierownictwo nad pracami przejął Rajmund Stefan Szczeciński. Jego projekt obejmował m.in. rozplanowanie sieci alejek, kompozycje roślinne oraz rozmieszczenie obiektów małej architektury. W 1917 roku wyremontowano postumenty Drogi Krzyżowej. Do wybuchu II wojny światowej nie prowadzono już większych robót, choć w 1938 roku park był już nieco zaniedbany. Najbardziej radykalne zmiany nastąpiły po 1945 roku. W wyniku powojennych inwestycji budowlanych i modernizacji infrastruktury klasztornej zatarte zostały fragmenty dawnego układu komunikacyjnego oraz powstały ubytki w drzewostanie. Dopiero w latach 90. XX wieku wykonano pełną inwentaryzację i przeprowadzono wybrane prace pielęgnacyjne przy wskazanych roślinach.

Początki miejskiego ogrodu w Częstochowie – późniejszych parków podjasnogórskich (im. 3 Maja oraz im. Stanisława Staszica) – sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Pierwsze prace przygotowawcze podjęto około roku 1825, 1826 lub 1828, natomiast zaawansowane roboty budowlane ruszyły w latach 1843–1844. Od około 1880 roku obszar ten, położony na wschód od zabudowań klasztornych, nazywano „Parkiem na Częstochówce”. Oficjalnego podziału na Park im. 3 Maja oraz Park im. Stanisława Staszica dokonano po 1918 roku. W latach 1908–1909 południową część zespołu (dzisiejszy Park im. S. Staszica) przebudowano według koncepcji Franciszka Szaniora, jednego z czołowych polskich planistów ogrodów. Usunięto wówczas obumarłe drzewa, posadzono nowe krzewy, drzewa i rośliny kwitnące oraz założono trawniki. Ta gruntowna metamorfoza wiązała się z organizacją Wielkiej Wystawy Przemysłowo-Rolniczej w 1909 roku, której teren wystawowy objął park i jego najbliższe sąsiedztwo. Kolejne przekształcenia w parkach podjasnogórskich nastąpiły w 1933 roku. W Parku im. S. Staszica wyrównano wówczas teren, wprowadzono nową małą architekturę (w tym mostki) oraz wybudowano staw, który jednak zasypano już w 1942 roku. Z kolei w 1943 roku uporządkowano Park im. 3 Maja – odnowiono tam trawniki i wyremontowano istniejące aleje. W 1958 roku w tej części parku stanął pomnik Stanisława Moniuszki autorstwa Stefana Policińskiego. Kilka lat później, w 1961 roku, powierzchnia parku zmniejszyła się w wyniku regulacji przebiegu okolicznych ulic i wyznaczenia nowych granic. W 1974 roku w Parku im. S. Staszica powstały dwa zbiorniki wodne oraz pawilon kawiarni. Dalsze zmiany – takie jak budowa placów zabaw w obu częściach czy kortów tenisowych w północnym fragmencie Parku im. 3 Maja – to już działania z czasów współczesnych.

Opis

Zespół parków jasnogórskich, usytuowany w zachodniej części Częstochowy, stanowi unikatowe założenie przestrzenne bezpośrednio powiązane z kompleksem klasztornym Ojców Paulinów na Jasnej Górze. Całość składa się z trzech obiektów: zamkniętego parku klasztornego oraz dwóch publicznych ogrodów miejskich, zwanych parkami podjasnogórskimi, które od 1918 roku funkcjonują jako Park im. 3 Maja oraz Park im. Stanisława Staszica. Park klasztorny zajmuje obszar około 5 hektarów, rozciągając się po zachodniej stronie zabudowań sakralnych. Jego granice wyznaczają mury wewnętrznych kurtyn i bastionów dawnej twierdzy oraz zewnętrzny mur biegnący wzdłuż współczesnych ulic Klasztornej i Biskupa Teodora Kubiny. Teren ten służy wyłącznie wspólnocie zakonnej i pozostaje niedostępny dla osób postronnych. Głównym elementem kompozycyjnym i ideową dominantą tej części jest monumentalna Droga Krzyżowa, zaprojektowana przez Piusa Welońskiego i Stefana Szyllera. Poszczególne stacje mają formę rzeźbiarskich grup figuralnych o nadnaturalnych rozmiarach, które usytuowano w rejonie wałów na całej długości parku i zwrócono w stronę klasztoru. Pod względem funkcjonalnym przestrzeń ta dzieli się na mniejszy fragment południowy o przeznaczeniu gospodarczym oraz rozleglejszy północny, służący rekreacji mieszkańców klasztoru. Całość charakteryzuje się zróżnicowanym ukształtowaniem terenu, który porastają liczne drzewa, roślinność okrywowa i trawiasta, uzupełnione o elementy małej architektury, takie jak mostki, fontanna, altana oraz ławki ogrodowe.

Na wschód od klasztoru, na łagodnie opadającym stoku wzgórza ostańcowego, rozpościerają się publiczne parki podjasnogórskie. Ich zewnętrzny zasięg wyznacza przebieg dzisiejszych ulic 3 Maja od północy, Księdza Jerzego Popiełuszki i Generała Kazimierza Pułaskiego od wschodu, 7 Kamienic od południa oraz pasaż Biskupa Stefana Bareły i Plac pod Szczytem od zachodu. Początkowo obszar ten stanowił jeden park miejski, zwany dawniej Parkiem na Częstochówce, którego powstanie i rozwój przypadają na pierwszą połowę XIX i początek XX wieku. Po podziale z 1918 roku park północny zyskał patronat 3 Maja, a południowy Stanisława Staszica, przy czym oba założenia zajmują obszary o kształcie zbliżonym do trapezów i powierzchni około 6 hektarów każde.

Wyraźne zmiany w sposobie zagospodarowania przestrzeni nastąpiły w pierwszej połowie XX wieku, co wiązało się głównie z organizacją Krajowej Wystawy Przemysłowo-Rolniczej w 1909 roku. Na potrzeby tego wydarzenia w parku południowym wyrównano teren, wykonano dodatkowe nasadzenia oraz wzniesiono kilka budynków pawilonowych, które współcześnie zaadaptowano do nowych funkcji muzealnych. W środkowej części Parku im. Stanisława Staszica zachowały się obiekty takie jak dawny pawilon Towarzystwa Akcjonariuszy Huty „Zawiercie”, pełniący później funkcję Obserwatorium Astronomicznego, Muzeum Higieniczne, zamienione w Muzeum Kopalnictwa Rud Żelaza, oraz Zagroda Włościańska, będąca dawną siedzibą Zarządu Zieleni Miejskiej. Przestrzeń parku południowego uzupełniają drewniana altana projektu Józefa Kona, pełniąca latem funkcję sceny dla orkiestry, ogród jordanowski, zbiornik wodny oraz trzy rzeźby: popiersie Stanisława Staszica, popiersie Kazimierza Pułaskiego oraz figura siedzącej dziewczyny autorstwa Władysława Rudlickiego, znana jako pomnik Białej Damy. Z kolei w centralnej części Parku im. 3 Maja umieszczono pomnik Stanisława Moniuszki autorstwa Stefana Policińskiego, wokół którego wytyczono owalny plac, a w czasach współczesnych północny rejon tego parku uzupełniono o korty tenisowe z infrastrukturą oraz plac zabaw.

Szata roślinna całego zespołu parkowego została ukształtowana w sposób swobodny, tworząc naturalne kompozycje drzew i krzewów gatunków rodzimych oraz obcych, przeplatane rozległymi polanami. W bogatym drzewostanie dominują klony, kasztanowce, brzozy, graby, głogi, jesiony, jałowce, świerki, sosny, topole, dęby, robinie, wierzby, cisy, żywotniki, lipy oraz wiązy. Wewnętrzną granicę dzielącą oba parki publiczne stanowi aleja Henryka Sienkiewicza, do której obsadzenia wykorzystano drzewa oraz krzewy, w tym hortensje i cisy, a w jej środkowym punkcie, na specjalnie wyznaczonym placu, zlokalizowano pomnik poświęcony Nieznanemu Żołnierzowi. Układ komunikacyjny w rejonie parków opiera się na łagodnych łukach i okręgach, co w częściach podjasnogórskich nadaje ścieżkom płynny, wręcz kaligraficzny kształt. Główne aleje, będące jednocześnie osiami kompozycyjnymi, mają bardziej regularny przebieg, a ich nawierzchnie wykonano z materiałów mineralnych oraz granitowej i betonowej kostki brukowej. Całość infrastruktury uzupełniają meble ogrodowe w postaci stylizowanych ławek, koszy na śmieci oraz słupów oświetleniowych.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 30.06.2026 r.