Historia

Ukształtowanie całego zespołu kościelno-klasztornego w Panewnikach wiąże się ze sprowadzeniem do Katowic ojców franciszkanów w 1902 roku. Dzięki ich staraniom w latach 1905–1908 wzniesiono klasztor oraz kościół (późniejszą bazylikę), który otrzymał wezwanie św. Ludwika IX Króla, a od 1954 roku również Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. W 1909 roku powstały przyklasztorne zabudowania gospodarcze wraz z ogrodem użytkowym. Co ciekawe, wzniesienie samego kościoła poprzedziła budowa groty ku czci Matki Bożej z Lourdes (1904–1905). Usytuowano ją nad lewym brzegiem rzeki Kłodnicy, na terenach zakupionych wcześniej przez Wilhelma Rogosza i Kamila Bolczyka – pierwszych panewnickich franciszkanów. Grota stała się pierwszym obiektem sakralnym wchodzącym w skład tworzonego kompleksu, a później włączono ją w strukturę parku kalwaryjskiego.

Komponowanie przyklasztornych terenów zielonych rozpoczęto tuż po zakończeniu głównych robót budowlanych. Pierwsze działania zmierzające do utworzenia kalwarii podjęto w 1908 roku, wydzielając obszar przyszłego parku od reszty miejscowości ceglanym murem. W 1911 roku poświęcono pierwszą trasę Drogi Krzyżowej (składającą się z trzech krzyży, które nie zachowały się do dziś). Rok później na placu przed kościołem stanęła figura św. Jadwigi Śląskiej i w tym samym okresie rozpoczęto pierwsze nasadzenia roślinne na terenach klasztornych. W 1936 roku oficjalnie zawiązał się Komitet Budowy Kalwarii. W jego skład weszli: o. Michał Porada (prowincjał), o. Wilhelm Rogosz (budowniczy klasztoru), o. Karol Bik-Zdzieszowski (budowniczy kalwarii), a także architekt Mączyński i malarz Ligoń. Za konsultacje w zakresie rozplanowania i kompozycji przestrzennej odpowiadał m.in. o. Władysław Edward Schneider. Większość kaplic (stacji Męki Pańskiej), tworzących program pielgrzymkowy założenia, ukończono przed wybuchem II wojny światowej.

W czasie II wojny światowej klasztor zajęły wojska okupacyjne. Po zakończeniu działań wojennych niezwłocznie przystąpiono do naprawy szkód, a w 1947 roku wznowiono budowę kaplic kalwaryjskich. Pracami kierowali wówczas o. Innocenty Glensk (gwardian) oraz o. Norbert Chudoba (proboszcz). Zasadniczy etap robót zwieńczyło w 1953 roku poświęcenie kaplicy Grobu Bożego, choć prace wykończeniowe w obrębie poszczególnych obiektów trwały prawdopodobnie aż do około 1969 roku. W latach 1955–1963 (lub według niektórych źródeł 1950–1963) kompleks zyskał nowy wymiar. W związku z nadaniem kościołowi drugiego tytułu (Wniebowzięcia NMP) i podniesieniem go do rangi sanktuarium maryjnego, na terenie parku wzniesiono dodatkowo 15 kaplic różańcowych. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był o. Norbert Chudoba. Program pielgrzymkowy sanktuarium rozszerzono raz jeszcze w 2003 roku, kiedy w terenie ustawiono nowe krzyże wyznaczające miejsca pod przyszłe kaplice Tajemnic Światła.

Opis

Park utworzony wokół zabudowań Zakonu Ojców Franciszkanów leży w zachodniej części Katowic, w dzielnicy Ligota-Panewniki. Jego południową granicę wyznacza ulica Panewnicka, natomiast z pozostałych stron obszar ten sąsiaduje ze współczesną zabudową miejską. Wraz z Bazyliką pw. św. Ludwika IX Króla i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz budynkami klasztornymi tworzy zabytkowy zespół klasztorno-parkowy. Kompleks powstał na zakupionych i stopniowo scalanych przez zakon gruntach. Cały teren – zajmujący obecnie około 14 hektarów – otoczono ceglanym murem. Architektoniczną dominantą założenia jest bazylika połączona z klasztorem. Najstarszym obiektem w tym rejonie jest jednak położona w północnej części grota, wzniesiona na wzór tej w Lourdes. Wokół niej ukształtowano tereny zielone, które dzielą się na trzy umowne strefy: przestrzeń powiązaną bezpośrednio z bazyliką, właściwy park kalwaryjski oraz ogrody użytkowe (te ostatnie połączono z klasztorem i wydzielono wewnętrznym murem).

Na obszarze parku kalwaryjskiego rozmieszczono stacje Drogi Krzyżowej oraz kaplice różańcowe. Rozplanowano je wzdłuż trasy pątniczej, wykorzystując naturalne, charakterystyczne punkty topograficzne. Ich zadaniem jest prowadzenie pielgrzymów do kolejnych stacji przy jednoczesnym kreowaniu kameralnych przestrzeni modlitewnych. Stacje I–X oraz XIV wkomponowano w układ alejek i placu w północno-wschodniej części parku. Z kolei stacje XI–XIII umieszczono we wnętrzu Kościoła Akademickiego, wzniesionego nad lewym brzegiem rzeki Kłodnicy. Kaplice zaprojektowali Jan Krug i Tadeusz Brzoza – absolwenci Politechniki Lwowskiej, którzy w 1936 roku wygrali drugi konkurs na rozplanowanie panewnickiej kalwarii. Jako architekci związani z konstruktywizmem i funkcjonalizmem, nadali stacjom Drogi Krzyżowej nowoczesne formy przedwojennego modernizmu. Obiekty te stanęły w miejscach, gdzie pierwotnie na drewnianych słupach wisiały obrazy przedstawiające Mękę Pańską. Do wykonania detali architektonicznych i wyposażenia kaplic zaproszono wybitnych artystów, takich jak Xawery Dunikowski, Antoni Michalak, Antoni Mehl, Marian Wnuk, Edward Czuch oraz brat Leonard Bannert OFM. Z kolei rzeźby do kaplic różańcowych wyszły spod dłuta m.in. Karola Muszkieta, S. Białka, F. Józefowicza, Krystyny Borkowskiej-Niemojewskiej, Ewy Żygulskiej, Janiny Karbowskiej-Kluziewicz i Franciszka Kluziewicza.

Park rozciąga się po obu stronach rzeki Kłodnicy, która przepływa za klasztorem. W układzie przestrzennym zachowano tradycyjny, kalwaryjski podział na drogę pojmania i drogę krzyżową. Ze względu na ograniczoną przestrzeń zrezygnowano jednak z odtwarzania dokładnych odległości jerozolimskich, co przełożyło się na skróconą formę nabożeństwa. Zgodnie z regułami sztuki ogrodowej tego typu założeń, sieć ścieżek poprowadzono w stylu swobodnym. Do ich budowy pierwotnie używano naturalnych surowców, zaś współcześnie ciągi piesze utwardza się betonową kostką brukową i uzupełnia o stylizowane latarnie. Kompozycję parku oparto głównie na drzewostanie. Pierwsze drzewa sadzono na początku formowania założeń, częściowo adaptując zastaną zieleń – w tym fragmenty naturalnego łęgu olszowo-jesionowego rosnącego wzdłuż Kłodnicy (do dziś przetrwały z niego jedynie pojedyncze okazy). Takie podejście wpisywało się w naczelną ideę parków kalwaryjskich, opartą na poszanowaniu naturalnego krajobrazu. Większość drzew wprowadzono jednak celowo jako nowe nasadzenia, po wcześniejszym zniwelowaniu terenu i wytyczeniu alejek. Współczesny drzewostan parku tworzą przede wszystkim: klon pospolity (Acer platanoides), klon jawor (Acer pseudoplatanus), olsza czarna (Alnus glutinosa), brzoza brodawkowata (Betula pendula), topole (Populus sp.), dąb szypułkowy (Quercus robur), robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia), jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) oraz lipa drobnolistna (Tlia cordata). W sąsiedztwie kaplic występują również pojedyncze krzewy (np. jałowce i różaneczniki) oraz rośliny kwitnące.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 29.05.2026 r.