Historia

Katolicką parafię Najświętszego Serca Pana Jezusa we Wrzeszczu utworzono w 1901 roku, a jej siedzibą była początkowo plebania przy Schwarzer Weg. Kościół wzniesiono w latach 1909-11 według projektu Karla Zillmera z Kartuz (działkę ofiarowała rodzina Jantzenów). Na sfinansowanie tego przedsięwzięcia składały się ofiary parafian, dotacja państwowa i pieniądze z kredytu bankowego. Ołtarz główny i ambona sprowadzone zostały z Monachium (firma Georga Schreinera), ołtarze boczne z Norymbergi, cztery dzwony z ludwisarni lubeckiej, a organy z bydgoskiej firmy Paula Voelknera. Konsekracja świątyni odbyła się 18 kwietnia 1911 roku. Pierwszym proboszczem został wcześniejszy administrator parafii ks. Walther Wienke. W okresie I wojny światowej zarekwirowano trzy największe dzwony, piszczałki organowe i miedzianą blachę z hełmu. Po wojnie szybko wzrastała liczba parafian i w 1930 roku wynosiła już 17 tysięcy (najliczniejsza parafia w diecezji gdańskiej). W planach była budowa domu parafialnego na terenie ogrodu przed plebanią, ale wybuch II wojny światowej zniweczył te zamiary. W 1945 roku uszkodzona została środkowa część kościoła (dach z sygnaturką i sklepienie) i spłonęły obie zakrystie, ale najważniejsze elementy wyposażenia przetrwały wojnę. Pierwszym powojennym administratorem parafii był ks. Józef Zator-Przytocki, pod którego kierownictwem do lutego 1946 roku usunięto najpoważniejsze zniszczenia. W latach 50. XX wieku odnowiono stalle, wykonano witraże i polichromię. W latach 1982-84 w sąsiedztwie kościoła wzniesiono dom katechetyczny (według projektu Szczepana Bauma). W 2001 roku kościół podniesiono do godności kolegiaty.

Opis

Kościół położony jest w centrum Wrzeszcza, w sąsiedztwie linii kolejowej, w południowej pierzei ulicy. Od południowego zachodu towarzyszy mu budynek plebanii. Jest to świątynia nieorientowana, neogotycka, trójnawowa, pięcioprzęsłowa z transeptem. Jednoprzęsłowe prezbiterium zakończono trójbocznie. Od północy na osi znajduje się prostokątna wieża z bocznymi aneksami. Po bokach prezbiterium – niewielkie zakrystie. Transept ma tę samą szerokość co nawa, z płytkimi przedsionkami wzdłuż obu skrzydeł. Nie podpiwniczoną bryłę opina systemem łuków przyporowych z dominantą w postaci trzykondygnacyjnej wieży. Bazylikowy kościół posiada aneksy zakrystyjne i przywieżowe dwukondygnacyjne. Nad nawą główną i nad prezbiterium dachy mają strukturę dwuspadową tej samej wysokości (nad apsydą trójpołaciowy), nad transeptem dwuspadowy dach ozdabiają dekoracyjne schodkowe szczyty (poprzeczny do dachu głównego). Nad nawami bocznymi dachy są pulpitowe, a wieżę kryje dach dwuspadowy ze szczytami i smukłą ośmioboczną wieżyczką z latarnią zwieńczoną ostrosłupową iglicą. Więźba dachowa jest drewniana i wieszarowa. Wszystkie dachy kryje blacha miedziana. Kościół wzniesiony jest z cegły (z użyciem kształtek ceramicznych), ale cokół i przyziemie wieży są kamienne, a partie szczytów i blend tynkowane. W nawie głównej i prezbiterium sklepienie jest gwiaździste, a w nawach bocznych, transepcie i pod emporą chórową –krzyżowe. Elewacje ceglane zdobią ostrołukowe otwory okienne i portale. Motywy dekoracyjne skupiono w partiach szczytów (transept, wieża, aneksy przywieżowe) i w najwyższej kondygnacji wieży. Elewacja frontowa (wieżowa) wyznaczona jest przez jednoosiową wieżę flankowaną dwoma przedsionkami. W przyziemiu znajduje się wysoki ostrołukowy portal, a nad nim para smukłych blend zwieńczonych trójlistnie. Główną dekorację stanowi rząd ostrołukowych okien i blend uzupełnionych bogatymi fryzami arkadowymi w kondygnacji najwyższej. W wystroju wnętrza urozmaica bogata ceramiczna artykulacja ścian (fryzy, blendy arkadowe). Prezbiterium wydzielono ostrołukowym łukiem tęczowym, przęsło krzyżowe wsparto na wiązkowych filarach, a nawy boczne wyodrębniono szerokimi ostrołukowymi arkadami wspartymi na niskich masywnych kolumnach o kapitelach z dekoracją florystyczną. Wyposażenie jest w większości współczesne kościołowi (m.in. ołtarz główny i dwa boczne, ambona, stalle, prospekt organowy). Zachowała się również bogata neogotycka stolarka drzwiowa.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 17.04.2025 r.