Historia

Wieś i tutejszy kościół parafialny wzmiankowane w 1338 roku. Od 1350 roku kościół objęty patronatem kanoników regularnych z Kłodzka mających dobra we wsi. Późnogotycki, murowany kościół w Starkowie zbudowany w 1400 roku lub po 1428 roku. Obecnie zachowane z niego oszkarpowane prezbiterium ze sklepieniem i zamurowanym ostrołucznym oknem, ostrołuczny łuk tęczowy oraz wschodnia część nawy z wysokim szczytem i dachem. W starszym fragmencie południowej elewacji nawy widoczna wnęka kapliczna lub też wtórnie zamurowane okno, w ujęciu bliskim oknom na przykład średniowiecznej wieży mieszkalnej przy Czerwonym Dworze w Trzebieszowicach.

Średniowieczny kościół w Starkowie zapewne bezwieżowy, ponieważ w 1586 roku zbudowana na jego dachu sygnaturka. Od 1597 roku patronat nad kościołem przeniesiony na kłodzkich jezuitów, którym przekazane dobra kłodzkich kanoników regularnych. Po 1630 roku kościół w Starkowie przyłączony do parafii w Starym Wielisławiu. W 1692 roku zbarokizowany. Zachowane: średniowieczna gradacja bryły, gotyckie prezbiterium oraz wschodnia część nawy, która w niewielkim stopniu powiększona. Nakryta sklepieniem kolebkowym i wysokim dachem dwuspadowym. Do prezbiterium dobudowana przybudówka z zakrystią oraz z lożą patronacką na piętrze. W nadal bezwieżowej elewacji frontowej umieszczony kamienny, listwowy portal, a nad nim tablica z inskrypcją: AD Dei Gloriam Anno 1692. W bocznych elewacjach nawy przebite okna termalne odmiennej wielkości.

W 1794 roku zbudowana późnobarokowa wieża zwieńczona bezprześwitowym hełmem cebulastym i dwie towarzyszące jej przybudówki ze schodami na chór muzyczny. Zapewne też wówczas powiększone okna prezbiterium i zamknięte łukiem nadwieszonym. W 1. ćwierci XIX wieku zbudowana neoklasycystyczna kruchta południowa, a w 3. ćwierci XIX wieku przekształcony wystrój frontu kościoła, tj. wieży i obu jej przybudówek. Zmiany przeprowadzone częściowo w duchu stylu arkadowego, częściowo w stylu neoklasycyzmu. Zastosowane: fryz arkadowy, łuki pełne, koliste okulusy, sfazowane obramienia, w przypadku wejść do przybudówek, z zaciosami. Portale te bardzo zbliżone do portali z początku XVII wieku. Trudne do określenia, czy to tylko taka stylizacja, czy też świadoma archaizacja na bazie wykorzystania zastanego, historycznego wzoru. Kościół w Starkowie remontowany m.in. w 1974 roku.

Opis

Kościół w Starkowie orientowany, murowany, tynkowany. Prezbiterium wyodrębnione, zamknięte trójbocznie, niższe od nawy, z przyporami. Zwieńczone profilowanym gzymsem koronującym, nakryte odrębnym dachem. Do prezbiterium dobudowana od pn. dwukondygnacjowa przybudówka na planie czworoboku, zwieńczona profilowanym gzymsem koronującym. Nawa krótka, nakryta osobnym, wysokim dachem dwuspadowym. Zwieńczona od wschodu i zachodu trójkątnymi szczytami. Jej elewacje bez artykulacji, z oknami termalnymi przebitymi na różnej wysokości. Przy południowo-wschodnim narożniku elewacji nawy wtórnie zamurowane średniowieczne okno lub wnęka kapliczna z głębokim glifem zamkniętym łukiem odcinkowym. Do południowej elewacji nawy dobudowana kruchta zwieńczona profilowanym gzymsem koronującym. Nad jej elewacją frontową z prostokątnym otworem wejściowym trójkątny szczyt z obdaszkiem u podstawy, ujęty wyżej profilowanym obramieniem. Zachodnia wieża czterokondygnacjowa z podziałem ramowym, zwieńczona profilowanym gzymsem koronującym na wspornikach, nakryta cebulastym hełmem bez prześwitu. W wieży portal uskokowy z dodatkowym profilowaniem. Szczyty frontowych elewacji przybudówek przy wieży zdobione skrajnie fryzami arkadowymi, a boczne elewacje tych przybudówek — podziałem ramowym i denticuli pod gzymsami koronującymi. Otwory wieży i przybudówek ujęte sfazowanymi obramieniami.

Wnętrze prezbiterium nakryte późnogotyckim sklepieniem krzyżowo-żebrowym z masywnymi, profilowanymi żebrami wnikającymi w ściany. Otwarte przez ostrołuczny łuk tęczowy ku sklepionej kolebkowo nawie. Wyposażenie kościoła złożone m.in. z: barokowego ołtarza głównego św. Mikołaja, architektonicznego, w formie edykułu (około 1690 roku), z dwóch identycznych ołtarzy bocznych w stylu dojrzałego baroku (około 1730 roku), z ambony (około 1730 roku) oraz z barokowej grupy Ukrzyżowania zawieszonej na osi łuku tęczowego. Zachowana neoklasycystyczna stolarka okienna. Organy z końca XIX wieku, przebudowane w 1913 roku.

Zabytek dostępny przez cały rok.

Oprac. Iwona Rybka-Ceglecka, OT NID we Wrocławiu, 14.09.2016 r.