Historia

Pierwszy olsztyński dworzec został wzniesiony w 1872 roku, stając się w następnych latach podstawą ważnego, systematycznie rozbudowywanego i modernizowanego węzła kolejowego, na terenie którego istniały liczne budynki infrastruktury technicznej oraz budynki mieszkalne. W obrębie stacji kolejowej wzniesiono parowozownię (zniszczona w 2016 roku w wyniku pożaru), której towarzyszyły obiekty pomocnicze, w tym zachowane do dziś kotłownia i wieża wodna, którą zbudowano ok. 1913 roku. Miała ona za zadanie zaopatrywać parowozy w wodę trakcyjną, a parowozownię i najbliższe budynki towarzyszące  – w wodę technologiczną i pitną. W jej sąsiedztwie do dziś znajduje się historyczny żuraw wodny z zakładów Bopp & Reuther w Mannheim (pierwotnie były dwa), wchodzący wraz z wieżą w skład systemu obsługi parowozów. W jednym układzie z wieżą funkcjonował także zbiornik wieżowy przy obecnej ul. Limanowskiego.

Wodę do wież pobierano z ujęcia typu brzegowego na rzece Łynie przy obecnej ul. Artyleryjskiej (nie istniejącej), następnie za pomocą pomp tłoczono rurami w kierunku dworca i wież wodnych. Był to wodociąg niezależny od sieci miejskiej. Rola wieży ciśnień uległa zmianie po uruchomieniu ujęcia wody z nową wieżą ciśnień i stacją pomp na terenie dzielnicy Zielona Górka (1959-1965). Nowa instalacja dostarczała wodę do dworca. Wieża przy ul. Zientary-Malewskiej pełniła od tej pory rolę zbiornika rezerwowego. W połowie lat 80. XX wieku nastąpiła wymiana parowozów na lokomotywy spalinowe i elektryczne, wówczas wieża została wyłączona z użytkowania. W 1997 roku wieża została wpisana do rejestru zabytków. Obecnie w wieży mieści się siedziba Warmińsko-Mazurskiego Towarzystwa Miłośników Kolei, które zorganizowało w niej muzeum. W 2016 roku przeprowadzono remont dachu budynku wieży.

Opis

Wieża posadowiona na międzytorzu, na terenie stacji kolejowej PKP, na północnym wschodzie od budynku dworca Olsztyn Główny. Dojście do wieży znajduje się od ul. M. Zientary-Malewskiej. Wieża składa się z ceglanego trzonu, stalowego zbiornika i osłony betonowej przykrytej dachem (głowica wieży). Jest to obiekt niepodpiwniczony, dwukondygnacyjny, wzniesiony na planie koła, posadowiony na pierścieniowej ławie fundamentowej. Trzon wieży murowany jest z cegły klinkierowej z nadwieszoną nad nim cylindryczną, szerszą głowicą. Elewację zdobią gzymsy – pomiędzy cokołem a trzonem oraz pomiędzy trzonem a głowicą (schodkowy, arkadowy). Dekoracyjnie opracowano też portal wejściowy. Do budowy ściany osłonowej zbiornika użyto betonu zbrojonego siatką Rabitza, osadzając ją na szkieletowej konstrukcji z kątowników i płaskowników stalowych. Strop podzbiornikowy jest również betonowy, wylany na szynach kolejowych, podobnie jak schody wewnątrz. Stożkowy dach ma konstrukcję drewnianą, pokrytą papą i wieńczy go wywietrznik – świetlik. Stolarka okienna głowicy jest stalowa w typie przemysłowym, otwory okienne zamknięte prosto, w trzonie – ostrołukowo. We wnętrzu zachował się stalowy, nitowany zbiornik na wodę z wklęsłym dnem typu Intze, osadzony na dwóch pierścieniach (kamiennym i stalowym), okalających trzon konstrukcji. Ze zbiornikiem połączony jest pomost roboczy.

Dostęp do zabytku ograniczony. Dostęp z zewnątrz oraz zwiedzanie wnętrza możliwe po wcześniejszym uzgodnieniu z Warmińsko-Mazurskim Towarzystwem Miłośników Kolei. 

Oprac. Adam Płoski, OT NID w Olsztynie, 24.11.2025 r.