Historia

Początki założenia ogrodowego przy rezydencji w Świerklańcu sięgają około XVII wieku. Najprawdopodobniej w tym okresie w bezpośrednim sąsiedztwie zamku – pierwszej siedziby rodu – funkcjonowały ogrody geometryczne. Ich przekształcenie w park krajobrazowy nastąpiło na przełomie XVIII i XIX wieku. W drugiej połowie XIX stulecia, z inicjatywy ówczesnego właściciela majątku, hrabiego Guido Henckla von Donnersmarcka, w pobliżu zamku wzniesiono okazały pałac zwany „Małym Wersalem”. Rezydencję otoczono rozległym parkiem w stylu swobodnym (angielskim). Do jego rozbudowy zaangażowano Gustawa Mayera, a niewykluczone, że pierwotny koncept współtworzył sam Peter Joseph Lenné. Nadzór nad pracami ogrodniczymi powierzono natomiast mistrzowi o nazwisku Fox.

Powstałe w ten sposób założenie charakteryzowało się szerokimi otwartymi przestrzeniami, osiami widokowymi, naturalnie zakomponowaną roślinnością oraz płynnym układem ścieżek i cieków wodnych. Dzięki tym zabiegom park idealnie współgrał z otaczającym go krajobrazem. Tragiczny zwrot przyniósł wiek XX. Działania wojenne doprowadziły do zniszczenia pałacu oraz zamku. Zdewastowano wówczas także kluczowe elementy kompozycji ogrodowej, takie jak przypałacowe partery i kwietniki. Sytuację pogorszyła budowa sztucznego zbiornika Kozłowa Góra na rzece Brynicy, co bezpowrotnie zniszczyło sąsiadujące z parkiem tereny otwarte i zatarło dawne panoramy. W drugiej połowie XX wieku na obszar parku wprowadzono obcą stylistycznie, wtórną zabudowę. Skutkowało to zmniejszeniem powierzchni całego kompleksu i dalszą degradacją jego relacji z otoczeniem. Obecnie na terenie zespołu prowadzone są regularne działania konserwatorskie oraz prace pielęgnacyjne mające na celu ochronę i utrzymanie historycznej kompozycji.

Opis

Zespół rezydencjonalno-parkowy usytuowany jest we wschodniej części wsi Świerklaniec. Jego współczesne granice wyznacza ulica Parkowa oraz ogrody działkowe (od zachodu), linia brzegowa zbiornika retencyjnego Kozłowa Góra (od wschodu), a także otwarte pola uprawne (od północy i południa). W okresie największego rozkwitu park zajmował powierzchnię około 250 hektarów, a wraz z otaczającymi go terenami buforowymi obejmował aż 500 hektarów. Obecnie jego obszar wynosi ponad 180 hektarów. Założenie powstało na bazie dawnych lasów, przekształconych na początku XIX wieku, oraz wcześniejszych ogrodów zamkowych. Projektanci mistrzowsko wkomponowali park w naturalną rzeźbę terenu, łącząc go z otoczeniem za pomocą osi widokowych. Główną dominantę kompozycyjną i programową stanowił wybudowany w sercu parku pałac (zwany Małym Wersalem). Na zachód od niego wznosił się starszy historycznie zamek – pierwsza siedziba rodowa. Główną oś kompozycyjną wytyczono bezpośrednio między pałacem a zamkiem, podporządkowując jej układ zabudowań gospodarczych i folwarcznych. W skład majątku wchodziły również: Dom Kawalera, amfiteatr, kościół z mauzoleum oraz liczne elementy małej architektury (mosty, rzeźby i stylowe słupy oświetleniowe).

Sieć parkowych alei rozplanowano w sposób swobodny, nadając jej geometryczny bieg jedynie w rejonie pałacu, folwarku i ogrodnictwa. Przy rezydencji uformowano tarasy, które schodziły ku zbiornikowi wodnemu, powiązanemu z gmachem czytelną osią optyczną. Integralną część kompozycji stanowił rozbudowany system wodny: stawy, kanały melioracyjne, rów opaskowy oraz fosa otaczająca zamek. Przy pałacu zlokalizowano luksusowy zespół basenów i fontann, które ozdobiono rzeźbami wybitnego francuskiego artysty Emmanuela Frémiet’a. Systemy te płynnie łączyły przestrzeń parkową z okolicznymi lasami i polami.

Roślinność (w formie grup drzew, kulis, soliterów i rozległych parterów) kształtowano swobodnie, naśladując naturę. Za pomocą zieleni podkreślano najważniejsze budowle i kierunki ciągów spacerowych, a także maskowano strefy gospodarcze. W kompozycji łączono gatunki rodzime z egzotycznymi. Do najliczniej sadzonych drzew należały: klon pospolity (Acer platanoides), klon srebrzysty (Acer saccharinum), kasztanowiec biały (Aesculus hippocastanum), olsza czarna (Alnus glutinosa), grab pospolity (Carpinus betulus), jesion wyniosły (Fraxinus excelsior), dąb szypułkowy (Quercus robur), lipa drobnolistna (Tilia cordata), a z iglastych: sosna czarna (Pinus nigra), wejmutka (Pinus strobus), sosna zwyczajna (Pinus sylvestris), daglezja zielona (Pseudotsuga menziesii) oraz choina kanadyjska (Tsuga canadensis). Współcześnie w drzewostanie dominują: klon, kasztanowiec, olsza, świerk, sosna, daglezja, topola, dąb, lipa, choina oraz wiąz (Ulmus). Zabytkowym budynkom towarzyszą nasadzenia krzewów (m.in. różaneczników – Rhododendron), a na tarasach wprowadzono strzyżone żywopłoty. Drzewa tworzą dziś zwarte ściany zieleni, które wydzielają kameralne wnętrza ogrodowe, przeplatane rozległymi polanami. W parku przetrwały fragmenty dawnego układu wodnego (stawy i strumienie). Swobodny układ ścieżek zachował zróżnicowaną nawierzchnię – główne arterie są utwardzone, natomiast ścieżki spacerowe w głębi parku pozostają ziemne.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 29.05.2026 r.